स्मृती आणि विस्मृती

जुने, पिवळट पडलेले छायाचित्र हातात धरल्यावर अचानक काळ मागे फिरतो. बालपणातील त्या घराचा उंबरठा, अंगणात उमललेली फुले आणि त्या शांत दुपारचा मंद सुवास पुन्हा जिवंत होतो. पण क्षणात ते चित्र पुसट होते आणि समोर येते मुंबईचे धकाधकीचे, अनोळखी विश्व. हे क्षण म्हणजे मानवी स्मृतीचा खेळ आहे. सुरेश जोशी यांच्या ‘Smriti Ane Vismriti’ या पुस्तकातून आपण याच आठवणींच्या भूलभुलैयात हरवून जातो.

या पुस्तकाचा सारांश एका ओळीत सांगायचा तर: आपली स्मृती ही काही वस्तुनिष्ठ सत्य नाही, तर ती आपल्या मनाच्या कुंचल्याने रंगवलेली एक भावनिक कलाकृती आहे.

सुरेश जोशी हे आधुनिक गुजराती साहित्यातील एक प्रगल्भ विचारवंत होते. त्यांनी हे पुस्तक लिहिताना केवळ आठवणींना उजाळा दिला नाही, तर स्मृती का विस्कळीत असते आणि विस्मृती का आवश्यक असते, याचा तात्विक शोध घेतला आहे. ते म्हणतात, “स्मृती म्हणजे एक प्रकारचे ओझेही आहे आणि आधारही.” हे वाक्य महत्त्वाचे आहे कारण ते आपल्या अस्तित्वाच्या द्वंद्वावर बोट ठेवते.

या पुस्तकात जोशी तीन मुख्य दावे मांडतात. पहिले, मानवी मन हे कॅमेऱ्यासारखे नसून ते निवडीनुसार आठवणी साठवते. दुसरे, स्थलांतर केवळ भौगोलिक नसते, तर ते ओळखीचे (identity) संकट असते. तिसरे, दु:ख आणि मृत्यूला स्वीकारल्याशिवाय जगण्याचा खरा अर्थ उमजत नाही. यात त्यांनी बहिणीच्या निधनाचा उल्लेख अत्यंत संयमाने पण हृदयस्पर्शी पद्धतीने केला आहे.

काही टीकाकार असा प्रश्न करतात की, स्मृती इतकी व्यक्तिसापेक्ष असेल तर इतिहास उरतो कुठे? यावर जोशी यांचे उत्तर असे की, इतिहासापेक्षा ‘अनुभव’ हा अधिक खरा असतो, कारण इतिहास तारखा सांगतो आणि अनुभव ‘माणूस’ घडवतो. [sigh]

जोशी यांनी अत्यंत तरल भाषेत मांडले आहे की, “विस्मृती ही देवाने दिलेली एक देणगी आहे, ज्यामुळे आपण दु:खातून बाहेर पडतो.” ही धारणा आयुष्याकडे बघण्याचा नवीन दृष्टिकोन देते.