सेवा सदन

एका स्त्रीच्या अस्तित्वाचा संघर्ष जेव्हा समाजाच्या दुटप्पी नैतिकतेशी भिडतो, तेव्हा निर्माण होणारी घालमेल म्हणजे ‘Seva Sadan’. एका सामान्य मध्यमवर्गीय सुमनच्या आयुष्यातील ही शोकांतिका केवळ एका स्त्रीची कथा नाही, तर ती शोषणाच्या जाळ्यात अडकलेल्या मानवी मनाच्या तडफेची गाथा आहे.

मुन्शी प्रेमचंद यांनी या कादंबरीत एकाकीपणाचा दाह अत्यंत बारकाईने मांडला आहे. संध्याकाळची वेळ आहे. सुमन आपल्या खोलीत खिडकीपाशी बसली आहे. बाहेर रस्त्यावर दिव्यांचा लखलखाट आहे, पण तिच्या खोलीत मात्र धुरकट अंधार दाटला आहे. हवेत अत्तराचा उग्र वास आणि बाहेरच्या जगातल्या आरडाओरड्याचा मिश्र आवाज येत आहे. तिच्या डोळ्यांसमोर तिचे भूतकाळातले साधे घर आणि आजचा हा चकचकीत पण बळजबरीने लादलेला दरबारी थाट यातली दरी मोठी आहे. [short pause]

तिच्या मनातील एक संवाद आजही अस्वस्थ करतो. ती स्वतःलाच विचारते, “ज्या समाजाच्या नियमांनी मला आज या वेश्येच्या जीवनापर्यंत आणले, तोच समाज आता माझ्याकडे कोणत्या अधिकाराने बोट दाखवतो?” प्रेमचंद येथे स्पष्ट करतात की, ‘Seva Sadan’ ही केवळ कथा नाही, तर ती स्त्रियांच्या शोषणाविरुद्ध उभे केलेले एक बंड आहे.

प्रेमचंद यांचे लेखन जिवंत आहे. ते लिहितात, “पाप वेश्येच्या शरीरात नसते, तर ते त्या समाजात असते जो तिला वेश्या बनवायला भाग पाडतो.” ही त्यांची लेखणी एकाच वेळी तलवारीसारखी तीक्ष्ण आणि पाझरणाऱ्या दुःखासारखी मऊ आहे. [sigh]

सुमन केवळ या जगातून बाहेर पडत नाही, तर ती स्वतःच्या कष्टाने ‘Seva Sadan’ उभे करते, जिथे निराधार स्त्रियांना आश्रय मिळतो. पण हा प्रवास सोपा नव्हता. तिचा हा प्रवास वाचताना जाणवते की, माणूस कितीही पडला, तरी स्वतःच्या सन्मानाचा मार्ग तो स्वतःच शोधू शकतो.

जेव्हा ती समाजाच्या नजरेला भिडते आणि स्वतःचे स्वतंत्र अस्तित्व सिद्ध करते, तेव्हा त्या संघर्षाची परिणती एका क्रांतीत होते. सुमनने पुन्हा स्वतःची ओळख निर्माण केली आहे का? तिचा हा सन्मानाचा प्रवास पूर्ण झाला का? प्रेमचंद यांच्या या अजरामर कृतीत दडलेली उत्तरं शोधताना कदाचित तुम्हाला तुमच्या स्वतःच्या अस्तित्वाचे काही प्रश्न सापडतील. ही कथा तुमच्या मनाचा ठाव घेतल्याशिवाय राहणार नाही.