સેવા સદન

કલ્પના કરો કે એક સામાન્ય સવાર હોય, ઘરની દીવાલોમાં તમારી સજાવટ અને સુરક્ષાનું અભિમાન હોય, અને અચાનક એક સાંજ એવી આવે કે જ્યારે તમારી પોતાની ઓળખ જ સમાજની ક્રૂર નજરો સામે દાવ પર લાગી જાય. તમે શું કરશો? જો તમારી આખી દુનિયા પાયમાલ થઈ જાય, તો શું તમે એ રાખમાંથી ફરી બેઠા થઈ શકશો?

મુનશી પ્રેમચંદની આ કૃતિ ‘Seva Sadan’ માનવ મનની આવી જ એક અફાટ કરુણા અને સંઘર્ષની ગાથા છે. વાર્તાની નાયિકા સુમન, જે એક મધ્યમવર્ગીય પરિણીત સ્ત્રી છે, તે ભાગ્યની થપાટો અને સામાજિક દંભ વચ્ચે ફસાઈને ગણિકાના જીવનમાં ધકેલાઈ જાય છે. [short pause]

ત્યાંની એ રૂમની કલ્પના કરો—દીવાલો પર સુગંધિત અત્તરની મહેક છે, પણ હવામાં એક પ્રકારની ઠંડી ગૂંગળામણ છે. ઝાંખા પ્રકાશમાં સોનાના દાગીના ચમકે છે, પણ સુમનની આંખોમાં એક અજાણ્યો ડર છે. તે પોતાને પૂછે છે, “શું આ મારું ભાગ્ય છે? કે પછી આ સમાજની એ પાપની નીતિ છે જે સ્ત્રીને જ બલિનો બકરો બનાવે છે?”

એક દ્રશ્ય જે આજે પણ હૃદયને હચમચાવી દે છે—જ્યારે સુમન અને આદર્શવાદી વિનયનો સામનો થાય છે. વિનય પૂછે છે, “શું તારી આ સ્થિતિ માત્ર સંજોગ છે?” સુમન ગંભીર અવાજે જવાબ આપે છે, “સંજોગ તો એક બહાનું છે, સાહેબ. સમાજ તો મારા અસ્તિત્વને જ એક ભૂલ માને છે.”

મુનશી પ્રેમચંદે અહીં લેખક તરીકેની અદભૂત કુશળતા બતાવી છે. તેઓ લખે છે: “સ્ત્રી જ્યારે પોતાની લાચારીને શક્તિમાં ફેરવે છે, ત્યારે સમાજની પાયાની ઈંટો ધ્રૂજવા લાગે છે.”

‘Seva Sadan’ માત્ર એક સ્ત્રીની કહાણી નથી, પરંતુ સમાજની દંભી નૈતિકતા પરનો એક સીધો પ્રહાર છે. તે કહે છે કે સન્માન જન્મથી નહીં, પણ કર્મોથી મળે છે. સુમનનું ગણિકામાંથી ‘સેવા સદન’ની સ્થાપના કરનાર મહિલા સુધીનું પરિવર્તન એ આશાનું પ્રતીક છે. [sigh]