श्यामली

सुरेश जोशी यांची ‘श्यामली’ ही कादंबरी वाचताना एक गोष्ट लक्षात येते—ही केवळ कथा नसून, लेखकाने शब्दांच्या वापरातून निर्माण केलेले एक जिवंत आणि थरथरणारे अस्तित्व आहे. अनेकांना ठाऊक नसेल, पण जोशी यांनी या कादंबरीसाठी भाषेच्या ज्या चौकटी मोडून काढल्या होत्या, त्या तत्कालीन मराठी साहित्यासाठी एक क्रांतीच होत्या. त्यांनी कथा सांगण्यासाठी रेषीय पद्धतीचा वापर न करता, थेट मानवी मनाच्या गुंतागुंतीच्या प्रवासाला हात घातला.

एका निर्जन दुपारी, जेव्हा खिडकीतून येणारा उन्हाचा पिवळा लख्ख पट्टा जमिनीवर स्थिर पडला आहे, तेव्हा श्यामली आपल्याच अस्तित्वाच्या भिंतींशी संवाद साधते. खोलीत जुन्या पुस्तकांचा आणि दमट हवेचा एक मंद वास दरवळतोय. तिथे निस्तब्ध शांतता आहे. सुरेश जोशी तिची अवस्था मांडताना लिहितात, “ती स्वतःच्याच सावलीचा पाठलाग करणारी एक अस्वस्थ रेषा बनली होती.”

तिच्या मनातील अस्वस्थता ओळखून, एका दृश्यात ती विचारते, “हे सगळं असंच चालणार का? आपण फक्त एका साच्यात फिट बसण्यासाठीच जगतोय का?” [short pause] समोरून मिळणारे उत्तर केवळ शून्यता असते. तिचे हे अंतर्गत द्वंद्व, हे भय की कदाचित जीवनाला कोणताही अर्थ नसावा, वाचकाला हादरवून टाकते. सुरेश जोशी यांची लेखणी इथे एखाद्या शिल्पकारासारखी काम करते; ते शब्द कोरणार नाहीत, तर ते भावनांचे स्तर उघडतात.

‘श्यामली’ ही कादंबरी आपल्याला हेच सांगते की, मानवी जीवन म्हणजे सुसंगत घटनांचा प्रवास नसून, ते तुकड्या-तुकड्यांत विखुरलेल्या जाणिवांचे एक सुंदर, पण अनाकलनीय कोडे आहे. समाज आणि अपेक्षांच्या पलीकडे जाऊन, जेव्हा माणूस स्वतःच्या एकाकीपणाला कवटाळतो, तेव्हाच त्याला अस्तित्वाच्या खऱ्या अर्थाची जाणीव होते. [sigh]

तिची ही शांतता स्वीकारण्याची वृत्ती वाचकाला एका वेगळ्याच उंचीवर नेऊन ठेवते. आपणही जेव्हा आपल्या आयुष्यातील गोंधळाकडे बघतो, तेव्हा श्यामलीचे हे प्रवास आपल्याला आरशासारखे भासतात. आता प्रश्न उरतो तो इतकाच—श्यामलीच्या या अस्वस्थ शांततेचा शेवट नक्की कुठे होतो? त्या निळ्या धूसर क्षितीजापलीकडे ती काय शोधत आहे? हे जाणून घेण्यासाठी या प्रवासात सहभागी होणे अनिवार्य आहे.