मरही दा दीवा

पिकाने डोलणाऱ्या शेताच्या कडेला, मातीच्या थराखाली गाडलेली एक जुनी समाधी आणि त्यावर मंद जळणारा दिवा. पंजाबच्या मातीत, जिथे जमिनीचे तुकडे माणसाची लायकी ठरवतात, तिथे जागीर आणि भानी यांच्या प्रेमाचा हा एक निखारा आहे. हे दृश्य आहे ‘Marhi Da Diva’ या कादंबरीचे, जिथे गरिबीची धग आणि जातव्यवस्थेचा जाच माणसाच्या स्वप्नांना राख करत असतो.

गुरदयाल सिंग यांनी या कथेतून केवळ संघर्षाचे चित्रण केलेले नाही, तर शोषित माणसाच्या आत्मसन्मानाची एक धगधगती गोष्ट मांडली आहे. जागीर हा दलितांच्या गरिबीचे आणि जिद्दीचे प्रतीक आहे. भानीवरील त्याचे प्रेम हे केवळ भावनांचे ओझे नाही, तर ते एक बंड आहे. [short pause] जेव्हा समाजाची उतरंड मानवी संवेदनांना चिरडण्याचा प्रयत्न करते, तेव्हा त्यातून उभी राहणारी ही जिद्द वाचकाला अंतर्मुख करते.

एक अशी वेळ येते जिथे जागीरच्या तोंडून बाहेर पडणारे शब्द काळजाला भिडतात. तो म्हणतो, “जमीनदार आपल्या रक्ताने ही जमीन भिजवतात, पण हक्काचा एक दाणाही आपल्या पदरात पडू देत नाहीत.” भानीच्या डोळ्यांत पाहताना, त्या दोघांनाही माहित असते की, त्यांचे प्रेम या मातीत रुजणे किती कठीण आहे. [sigh] ही कादंबरी मानवी स्वभाव, सत्तेचा उन्माद आणि अस्तित्वासाठीची धडपड यांचे एक क्रूर वास्तव मांडते.

गुरदयाल सिंग यांची लेखणी विलक्षण आहे. ते लिहितात, “माणूस जेव्हा हरतो, तेव्हा तो जमीन सोडत नाही, तर स्वतःलाच हरवून बसतो.” हे वाक्य माणसाच्या त्या मानसिक गुलामगिरीवर बोट ठेवते, जी शारीरिक गरिबीपेक्षाही भयंकर असते.

‘Marhi Da Diva’ हे केवळ एक पुस्तक नाही, तर ही मातीशी जोडलेल्या वेदनेची एक कविता आहे. सामाजिक विषमतेच्या अंधारात, एक दिवा अजूनही जळतोय. पण तो दिवा विजणार की पेटत राहणार? जागीर आणि भानीचे हे अपूर्ण राहिलेले प्रेम, नियतीच्या कोणत्या वळणावर जाऊन थांबते? हे जाणून घेण्यासाठी आणि त्या काळजाचा ठोका अनुभवण्यासाठी हे पुस्तक एकदा तरी वाचायला हवे.