મઢી દા દીવા

આ વાર્તાના અંત સુધી પહોંચતા, સામાજિક દરજ્જો અને માનવીય સંબંધો વિશેની તમારી તમામ માન્યતાઓ ધરમૂળથી બદલાઈ જશે. ગુરદયાલ સિંહની કલમે રચાયેલી ‘Marhi Da Diva’ માત્ર એક નવલકથા નથી, પણ પંજાબના છેવાડાના માનવીના સંઘર્ષનું એક જીવંત દસ્તાવેજ છે.

ખેતરોની ભીની માટીની સુગંધ અને સાંજના ઝાંખા પ્રકાશમાં એક દ્રશ્ય ક્યારેય ભૂલાતું નથી. જાગીર ખેતરની સીમમાં એકલો ઉભો છે. આકાશમાં કેસરી રંગનું ધૂંધળું અજવાળું પથરાયેલું છે અને હવામાં ઠંડો પવન ફૂંકાઈ રહ્યો છે, જે તેની ફાટેલી ચાદરને સતત ફફડાવે છે. અહીં, જાગીર અને ભણી વચ્ચેની વાતચીત હૃદયને ચીરી નાખે તેવી છે. ભણી તેને કહે છે, “જાગીર, આ જમીન અને આ લોકો આપણને ક્યારેય એક નહીં થવા દે.” ત્યારે જાગીર નિઃસહાયતા છતાં મક્કમ અવાજે જવાબ આપે છે, “તો શું થયું? જે દીવો કબર પર સળગે છે, તે અંધારાને ડરતો નથી.”

ગુરદયાલ સિંહનું લેખન અહીં અસાધારણ છે. [sigh] તેઓ માત્ર વાર્તા નથી કહેતા, પણ પાત્રોના મનના ઘેરા અંધકાર અને તેમાં ઝબકતી આશાને વાચા આપે છે. એક જગ્યાએ તેઓ લખે છે: “ગરીબી માણસના હાડકાં ગાળી નાખે છે, પણ જેની પાસે પ્રેમ છે, તેની પાસે એક અદ્રશ્ય કવચ હોય છે.” [uhm] ખરેખર, આ પુસ્તકનો છૂપો આશય એ સમજાવવાનો છે કે જાતિપ્રથા અને આર્થિક શોષણના ચક્રમાં પણ માણસની આત્મા કેવી રીતે પોતાની ગરિમા ટકાવી રાખે છે.

જ્યારે જાગીર સામાજિક દબાણ સામે ઝઝૂમે છે, ત્યારે તે પોતાની જાતને પૂછે છે—શું પ્રેમ આ દુનિયામાં એક ગુનો છે? આ નવલકથા આપણને એવા વળાંક પર લાવે છે જ્યાં ન્યાય અને અન્યાય વચ્ચેની રેખા ધૂંધળી બની જાય છે. શું જાગીર અને ભણીનું અસ્તિત્વ માત્ર એક સ્મૃતિ બનીને રહી જશે, કે પછી તેમનો સંઘર્ષ આવનારી પેઢીઓ માટે એક મશાલ બનશે? આ સવાલોના જવાબ શોધવા માટે ‘Marhi Da Diva’ ના પાનાઓ તમારી રાહ જોઈ રહ્યા છે. આ વાર્તા હજુ પણ અધૂરી છે, અને તેને પૂર્ણ કરવાની જવાબદારી હવે તમારી છે.