झेडी स्मिथचे व्हाईट टीथ: बहुसांस्कृतिक ब्रिटनमधील वसाहतवादी विषयाचे आंतर-आवाहन

एका वसाहतवादी शहरात, जिथे रस्ते आणि इतिहास दोन्ही जुन्या साम्राज्याच्या खुणांनी भरलेले आहेत, तिथे स्थलांतरित व्यक्तीला नेमके कोठे स्थान असते? सर्कान हमझा बागलामा यांना हे प्रश्न अस्वस्थ करत होते. जेव्हा त्यांनी झॅडी स्मिथ यांची ‘व्हाईट टीथ’ कादंबरी वाचली, तेव्हा त्यांना जाणवले की, यात केवळ स्थलांतरितांची कथा नाही, तर त्यांची एक ‘दुहेरी कोंडी’ आहे. या अस्वस्थतेतूनच त्यांचा ‘Zadie Smith’s White Teeth: The Interpellation of the Colonial Subject in Multicultural Britain’ हा अभ्यास जन्माला आला.

अगदी सोप्या भाषेत सांगायचे तर, या पुस्तकात लेखक हे मांडतात की, स्थलांतरित व्यक्तींना केवळ गरिबीशीच नाही, तर आपल्या ओळखीशीही लढावे लागते, कारण त्यांचे मूळ देश त्यांना विसरलेले असतात आणि ज्या देशात ते राहतात, तिथे त्यांना ‘परके’ मानले जाते.

बागलामा ‘दुहेरी परकेपणा’ (Double Alienation) ही संकल्पना मांडतात. लेखक म्हणतात — “ही दुहेरी कोंडी स्थलांतरितांना एका अशा ‘शून्य अवस्थेत’ ढकलते, जिथे त्यांना स्वतःचे अस्तित्व सिद्ध करण्यासाठी सतत धडपडावे लागते.”

या धडपडीतूनच काही पात्रे बाहेर पडण्याचे मार्ग शोधतात. एक म्हणजे ‘बाहेरचा मार्ग’ — म्हणजे पाश्चात्य संस्कृतीशी जुळवून घेणे, त्यांची भाषा बोलणे किंवा त्यांचे राहणीमान आत्मसात करणे, जसे की माजिद इकबाल करतो. दुसरा म्हणजे ‘आतला मार्ग’ — जो सॅमद इकबाल किंवा मिलात इकबाल करतात, जिथे ते धर्मांधतेत किंवा जुन्या परंपरांच्या कट्टर अभिमानात स्वतःला सुरक्षित मानतात.

[short pause]

काहींना प्रश्न पडेल की, हे प्रयत्न यशस्वी का ठरत नाहीत? बागलामा यांच्या मते, हे सर्व प्रयत्न केवळ ‘बंडाची नक्कल’ आहेत. ते व्यवस्थेला बदलण्याऐवजी, त्याच व्यवस्थेच्या चौकटीत राहून स्वतःला सिद्ध करण्याचा प्रयत्न करतात.