चंदेर पहार (चंद्राचा डोंगर)

शंकर, बंगाली ग्रामीण जीवनाच्या चौकटीत गुदमरलेला एक तरुण, ज्याच्या डोळ्यांत आफ्रिकेच्या विशाल, अनाकलनीय वाळवंटाचे स्वप्न आहे. तो रेल्वेच्या एका सामान्य क्लार्कच्या नोकरीवर समाधानी राहू शकत नाही. त्याला माहीत आहे की, नियती त्याच्यासाठी काहीतरी भव्य योजून ठेवून आहे. तो जेव्हा आफ्रिकेच्या जंगलात पाऊल ठेवतो, तेव्हा त्याला केवळ हिऱ्यांच्या खाणींचा शोध घ्यायचा नसून, स्वतःच्या अस्तित्वाचा शोध घ्यायचा असतो.

बिभूतीभूषण बंदोपाध्याय यांनी ‘Chander Pahar’ मध्ये एका मानवी जिद्दीचे अद्भुत चित्रण केले आहे. एक दृश्य मला आजही आठवते—आफ्रिकेच्या त्या भयानक काळोख्या रात्री, जिथे बाहेर केवळ मृत्यूचा सांगाडा नाचत आहे आणि गुहेच्या आतला तो दमट, ओला वास श्वास घेणे कठीण करत आहे. तिथे शंकर आणि अल्वारिज बसले आहेत. अल्वारिज थरथरत्या आवाजात म्हणतो, “शंकर, तू इथून पळून जा. ही जागा साध्या माणसांसाठी नाही. हा ‘बनयीप’ (Bunyip) आहे, ज्याचे अस्तित्व मृत्यूपेक्षाही भीषण आहे.” शंकर उत्तर देतो, “मी इथे मरण्यासाठी आलो नाही, तर या अनाकलनीय जगाचा भाग होण्यासाठी आलो आहे.”

या कादंबरीचे खरे सार केवळ एका साहसी प्रवासात नाही, तर मानवाचा निसर्गाशी असलेला संबंध आणि स्वतःच्या भीतीवर मात करण्याच्या क्षमतेत आहे. लेखकाची भाषा इतकी जिवंत आहे की ते लिहितात, “सह्याद्रीचे डोंगर आणि आफ्रिकेची अथांगता यांच्यात एक गूढ धागा आहे, जो फक्त एक प्रवासीच अनुभवू शकतो.” बिभूतीभूषण यांचे वर्णन करताना प्रत्येक शब्दातून जणू वाऱ्याचा झोत येतो. [short pause]

ही केवळ हिऱ्यांच्या खाणींची गोष्ट नाही, तर हे मानवी अहंकाराचे, निसर्गाच्या विशालतेसमोर नतमस्तक होण्याचे आणि त्यातून मिळणाऱ्या खऱ्या ज्ञानाचे भाष्य आहे. [medium pause]

शंकरचा प्रवास एका हिऱ्याचा शोध म्हणून सुरू होतो, पण तो संपतो तेव्हा त्याच्या हाती जगातील सर्वात मौल्यवान संपत्ती असते—अनुभव आणि अदम्य साहस. पण, जेव्हा तो त्या खाणीच्या दारापाशी पोहोचतो, तेव्हा नेमके काय घडते? [long pause] काय तो हिरे घेऊन परत येतो, की आफ्रिकेच्या त्या अथांग जंगलाने त्याला कायमचे आपल्यात सामावून घेतले? हा प्रश्न तुम्हाला शेवटपर्यंत छळत राहील.