स्थलपुराण

माणसाला स्वतःच्या मुळांशी पुन्हा जोडले जाणे कधी कधी परक्या देशात जाण्यापेक्षा जास्त वेदनादायी का असते? आपण ज्या मातीतून उभे राहतो, त्या मातीची ओढ आणि तिथल्या वास्तवाचा कडवटपणा यांच्यात अडकलेला माणूस जेव्हा स्वतःच्या अस्तित्वाचा शोध घेतो, तेव्हा काय घडते? या प्रश्नांचे उत्तर म्हणजे भालचंद्र नेमाडे यांची कादंबरी ‘Sthalpuran’.

कथेचा नायक चंदू जेव्हा आपल्या पूर्वजांच्या गावात परततो, तेव्हा त्याला ते गाव एक नवीनच विश्व वाटते. [short pause] हवेत मातीचा एक उग्र, ओला गंध आहे. दुपारच्या प्रखर उन्हात जुन्या वाड्याच्या भिंती तापल्या आहेत आणि चिमणीच्या धुराचा मंद वास नाकात शिरतोय. चंदू एका दगडावर बसला आहे; आजूबाजूला शांतता आहे, पण ती शांतता त्याला सामावून घेत नाही, तर उलट त्याच्या परकेपणाची जाणीव करून देते.

मला आठवणारा एक प्रसंग – गावातील एक वृद्ध व्यक्ती चंदूला विचारते, “का रे पोरा, शहराच्या चकाकीत काय मिळालं तुला?”
चंदू गोंधळलेल्या स्वरात उत्तर देतो, “मिळालं काहीच नाही, पण गमावलं सगळं काही.”
वृद्ध हसतो, पण त्याच्या हसण्यात सहानुभूती नाही, तर एक गूढ सत्य आहे. चंदूच्या मनात चाललेलं द्वंद्व अतिशय अस्वस्थ करणारं आहे; त्याला ‘आपले’ म्हणवून घ्यायचे आहे, पण त्याला हेही कळून चुकले आहे की, बदललेल्या काळात जुन्या वाटा आता पूर्णपणे पुसल्या गेल्या आहेत. [medium pause]

‘Sthalpuran’ हे केवळ एका गावची गोष्ट सांगत नाही, तर ते स्वतंत्र भारताच्या बदलत्या मानसिकतेवर भाष्य करते. नेमाडे यांची भाषा इतकी धारदार आहे की, प्रत्येक शब्द वाचताना काळजाला स्पर्श करतो. ते लिहितात, “माणूस स्वतःच्या गावातही परका होऊ शकतो, जर त्याच्या डोळ्यांतील दृष्टी बदलली असेल.” ही कादंबरी माणसाच्या मुळांची शोकांतिका आहे.

जेव्हा चंदूला कळते की तो कधीही पूर्णपणे परत जाऊ शकणार नाही, तेव्हा त्याच्या मनाची होणारी फरफट वाचकाला अंतर्मुख करते. आपण सगळेच कुठेतरी विस्थापित आहोत का? [long pause] हा प्रश्न ‘Sthalpuran’ वाचताना तुम्हाला आयुष्यभर सतावत राहील. एकदा नक्की वाचून पहा, हे पुस्तक तुम्हाला पुन्हा एकदा स्वतःच्या मुळांकडे पाहायला भाग पाडेल.