श्यामची आई

एका निष्पाप मुलाच्या मनावर संस्कारांचे रेशमी धागे विणणारी आई, खरोखरच देवदूतासारखी असते का? या प्रश्नाचे उत्तर शोधताना आपण येऊन थांबतो साने गुरुजींच्या अजरामर ‘श्यामची आई’ या साहित्याकडे.

दिवे मावळतीला झुकले आहेत. घराच्या मातीतून ओलसर आणि ओल्या मातीचा सुगंध दरवळतोय. छताच्या कोपऱ्यात जळणाऱ्या दिव्याच्या मंद प्रकाशात आई श्यामच्या डोक्यावरून मायेचा हात फिरवत आहे. त्या शांत खोलीत, फक्त आईच्या श्वासांचा आणि बाहेरच्या झोपडीवर आदळणाऱ्या पावसाचा आवाज येतोय. [short pause]

मला एक प्रसंग आजही स्पष्ट आठवतो. जेव्हा श्यामने नकळतपणे एक चूक केली आणि त्याला अपराधी वाटू लागले, तेव्हा आई त्याला जवळ घेऊन शांतपणे विचारते, “श्याम, बाळा, तू मनातून क्षमा मागितलीस ना? मग स्वतःला माफ करायला का शिकत नाहीस? माणूस चुकांशिवाय घडत नाही, पण चुकांमधून शिकणे म्हणजेच खरे माणूस होणे.” हे बोलताना तिचे डोळे आत्मीयतेने ओलावलेले आहेत.

साने गुरुजींच्या लेखणीचे सौंदर्य यातच आहे की, ते केवळ कथा सांगत नाहीत, तर ती जगतात. ते लिहितात, “प्रेम म्हणजे केवळ माया नव्हे, तर ते एक व्रत आहे—स्वतःला जाळून दुसऱ्याच्या आयुष्यात प्रकाश देण्याचे व्रत.” हे पुस्तक केवळ एक आठवण नाही, तर एक नैतिक होकायंत्र आहे. हे पुस्तक आपल्याला सांगते की संस्कार म्हणजे केवळ नियम नव्हेत, तर प्रेमातून निर्माण होणारी शिस्त आहे. मानवी स्वभावातील उणिवा आणि त्यावरील प्रेमाचा उपाय, हेच या साहित्याचे मुख्य गमक आहे. [medium pause]

आईच्या निधनाची बातमी ऐकल्यावर श्यामच्या मनात निर्माण झालेली पोकळी आणि तरीही तिने दिलेल्या मूल्यांच्या आधारावर त्याने सावरलेले आयुष्य, हे वाचताना काळजात घर करते. [sigh]

हे केवळ एक पुस्तक नाही, तर ही एक मायेची सावली आहे, जी आजही वाचणाऱ्याला सुरक्षित वाटते. आयुष्याच्या धावपळीत जेव्हा आपण हरवल्यासारखे वाटतो, तेव्हा ‘श्यामची आई’ आपल्याला पुन्हा एकदा आपल्या मुळांशी जोडते. ही कथा वाचून पूर्ण कराल, तेव्हा तुमच्या डोळ्यांत पाणी असेल आणि हृदयात एक नवा प्रकाश. हे पुस्तक वाचायला हवे, स्वतःला पुन्हा एकदा घडवायला हवे.