मुमल

एका चुकीच्या संदेहाने दोन जीवांत निर्माण झालेली दरी किती खोल असू शकते? ‘मुमल’ या पुस्तकातून झवेरचंद मेघाणी यांनी केवळ एक प्रेमगाथा मांडली नाही, तर ती एका अशा वेदनेची साक्ष आहे, जिथे विश्वास डळमळीत झाला की प्रेमाचा महाल वाळूच्या वादळात कसा विरून जातो, हे उमजते.

कॅकमहलातल्या त्या रात्री वातावरणात चंदनाची मंद सुवास भरली आहे. खिडक्यांतून येणारा वाळवंटी वारा पडद्यांना हलवतोय आणि त्या धूसर प्रकाशात मुमल आपली वाट पाहत आहे. झवेरचंद मेघाणी इथे लेखणीने जादू करतात. महेंद्र जेव्हा थकून-भागून तिथे पोहोचतो, तेव्हा मुमलच्या डोळ्यांतली ती चमक आणि मांडीवर डोके ठेवून मिळणारा तो विसावा, हा केवळ एक संयोग नसून दोन आत्म्यांचे मिलन आहे. पण तिथेच एक छोटासा प्रसंग घडतो. महेंद्र मुमलच्या बहिणीला पाहतो आणि एका क्षणात त्याच्या मनात संशयाचे काळे ढग दाटतात.

त्यांच्या संवादातला तो तणाव आजही काळजाला घरं पाडतो. महेंद्र कठोरपणे विचारतो, “मुमल, ज्या प्रेमासाठी मी वाळवंट तुडवले, त्याची हीच का फळे?” आणि मुमलचे ते आर्त उत्तर, “संदेह हा प्रेमाचा शत्रू आहे, महेंद्र. तू माझ्या सौंदर्यावर प्रेम केलेस, पण माझ्या निष्ठेवर का विश्वास ठेवला नाहीस?” [short pause]

झवेरचंद मेघाणी यांनी शब्दांतून जे चित्रीकरण केले आहे, ते विलक्षण आहे. त्यांच्या शैलीत एक लयात्मक ओलावा आहे. ते लिहितात, “प्रेम म्हणजे केवळ मिलनाचे सुख नव्हे, तर एकमेकांच्या अस्तित्वावरचा अटळ विश्वास होय.” [sigh]

हे पुस्तक मानवी स्वभावातील उणिवा आणि त्यातून निर्माण होणारी शोकांतिका अत्यंत प्रभावीपणे मांडते. ही केवळ मुमल आणि महेंद्र यांची गोष्ट नसून, आपल्या सर्वांच्या आयुष्यातील त्या क्षणिक रागाची आणि अहंकाराची कहाणी आहे, जी मौल्यवान नाती तोडून टाकते.

जेव्हा महेंद्रला आपल्या चुकीची जाणीव होते, तेव्हा खूप उशीर झालेला असतो का? मुमलची ती वाट पाहणारी नजर आणि पश्चात्तापाची आग, यांतून काय उरेल? या शब्दांच्या पलिकडची ही हृदयस्पर्शी ओढ तुम्हालाही अस्वस्थ करेल. ‘मुमल’ वाचताना तुम्ही केवळ एक कथा वाचत नाही, तर प्रेमाच्या अग्नीतून शुद्ध होण्याची प्रक्रिया अनुभवता. पुढे काय घडते, हे जाणून घेण्यासाठी हे पुस्तक नक्की वाचा.