मिर्ज़ा साहिबान

मिर्झा, एका हातामध्ये धनुष्य आणि दुसऱ्या हातामध्ये साहिबानचा हात घेऊन, काळोख्या रात्रीत घोड्यावर स्वार होऊन पळतोय. त्याच्या मनात फक्त साहिबान आहे, पण समोर मृत्यूचा सावळा अंधार उभा आहे. हाफिज बरखुदार यांनी रेखाटलेली ही ‘मिर्झा साहिबान’ केवळ एक प्रेमकथा नाही, तर ती मानवी मर्यादा आणि नियतीचा एक क्रूर खेळ आहे.

त्यांची लेखणी जिवंत होते, जेव्हा ती एका झाडाखालील दृश्याचं वर्णन करते. तिथे हवेत रक्ताचा आणि मातीचा उग्र वास भरलाय. मिर्झा गाढ झोपेत आहे आणि साहिबान थरथरत्या हातांनी त्याचे बाण मोडून टाकत आहे. [सई] तिथे एक प्रसंग आहे जो काळजाला भिडतो. साहिबान स्वतःच्या मनाशी पुटपुटते, “माझ्या भावांच्या रक्ताने माझे हात माखू नयेत, हीच माझी इच्छा आहे.” पण ती ओळखू शकत नाही की, प्रेमाच्या नावाखाली ती स्वतःच आपल्या प्रियकराच्या मृत्यूचा सापळा रचत आहे.

हाफिज बरखुदार यांचं हे साहित्य सामाजिक प्रतिष्ठेच्या नावाखाली बळी पडणाऱ्या प्रेमाचं एक भीषण वास्तव मांडतं. त्यांची भाषा साधी पण धारदार आहे. लेखकाने एका ठिकाणी लिहिलंय, “प्रेम हे आकाशातल्या चांदण्यांसारखं नसतं, तर ते जमिनीवर सांडलेल्या त्या रक्तासारखं असतं, जे कधीच पुसता येत नाही.” हा ग्रंथ हेच सांगतो की, जेव्हा समाज आणि परंपरा प्रेमाच्या आड येतात, तेव्हा विजय कोणाचाच होत नाही; केवळ राख उरते.

बरखुदार यांची खासियत ही की ते नायकाच्या मनातली अस्वस्थता इतक्या सूक्ष्मपणे टिपतात की, वाचकाला मिर्झाची भीती आणि साहिबानची हतबलता स्वतःचीच वाटू लागते. मिर्झाचे ते मोडलेले बाण म्हणजे केवळ लाकडाचे तुकडे नाहीत, तर ते मानवी आशेचा अंत आहे.

जेव्हा साहिबानच्या भावांची घोडी जवळ येतात आणि मिर्झा जागा होतो, तेव्हा त्याला दिसतं की त्याचं रक्षण करणारं शस्त्र आता फक्त लाकडाचा ढिगारा बनलंय. त्या क्षणी मिर्झाच्या डोळ्यात राग नाही, तर साहिबानबद्दलची एक अनाकलनीय शांतता आहे. पुढे काय घडतं? साहिबानची ती चूक की बलिदान? हे सत्य जाणून घेतल्यावर माणसाचं मन सुन्न होतं. ही शोकांतिका तुम्हाला शेवटापर्यंत अस्वस्थ ठेवेल.