जन अरण्य (द मिडलमन)

‘Jana Aranya (The Middleman)’ हे पुस्तक केवळ एक कादंबरी नाही, तर ते मानवी नैतिकतेच्या रासाचा आणि आधुनिक जगाच्या निर्दयी वास्तवाचा एक आरसा आहे, ज्याने साहित्यातील भ्रष्टाचाराच्या व्याख्येला कायमचे बदलून टाकले आहे. शंकर (मणी शंकर मुखर्जी) यांनी जेव्हा हे पुस्तक लिहिले, तेव्हा त्यांनी कोलकात्याच्या गल्ल्यांमधील केवळ गरिबी रेखाटली नाही, तर मध्यमवर्गीयांच्या आत्म्याचा होणारा लिलाव अत्यंत निर्भीडपणे मांडला.

एका दृश्याची कल्पना करा. बाहेर पावसाच्या सरींनी रस्ते ओलेचिंब झाले आहेत, पण ऑफिसच्या आतल्या हवेत सिगारेटचा धूर आणि स्वार्थाचा उग्र वास भरला आहे. शंकर (मणी शंकर मुखर्जी) याने एका दृश्यात शंभर रुपयांच्या नोटांचा पाऊस पडताना दाखवला आहे, जिथे एक तरुण आपल्या स्वाभिमानाचा सौदा करून स्वप्नांच्या मागे धावतोय. तिथे प्रकाशाचा एक पिवळसर झोत जुन्या टेबलावर पडतोय, जिथे नैतिकतेचे शेवटचे धागे तुटताना स्पष्ट दिसतात.

एका प्रसंगात सोंकळ आपल्या क्लायंटला म्हणतो, “आयुष्यात काही मिळवण्यासाठी कधीतरी घाणेरडे हात करावेच लागतात.” [short pause] समोरचा माणूस हसून उत्तर देतो, “इथे हातच नाही, आत्मा सुद्धा विकावा लागतो, मित्रा.” हे संवाद ऐकताना अंगावर काटा येतो, कारण ही केवळ कथा नाही, तर आपलेच प्रतिबिंब आहे.

लेखकाचे कौशल्य हेच आहे की ते सोंकळच्या मनातील द्वंद्व इतक्या हळूवारपणे मांडतात की, वाचकालाही स्वतःच्या जगण्यावर प्रश्न पडतो. त्यांचे एक वाक्य, “गरज ही माणसाला गुन्हेगार बनवत नाही, तर ती त्याला गुन्ह्याचे समर्थन करायला शिकवते,” हे संपूर्ण कादंबरीचे सार आहे. [medium pause]

‘Jana Aranya (The Middleman)’ आपल्याला विचार करायला भाग पाडते: जेव्हा जगण्याची गरज आणि आपली मूल्ये समोरासमोर येतात, तेव्हा आपण काय निवडतो? [sigh] सोंकळची ही कथा वाचताना, जेव्हा तो एका यशस्वी ‘मिडलमॅन’ बनण्याच्या शर्यतीत आपल्या स्वतःच्या अस्तित्वाला हरवून बसतो, तेव्हा आपल्याला स्वतःच्याच नीतिमत्तेचा उबग येऊ लागतो. ही कादंबरी म्हणजे केवळ वाचन नाही, तर एक अस्वस्थ करणारा अनुभव आहे जो तुम्हाला शेवटपर्यंत हादरवून सोडेल. तुम्ही स्वतःला सोंकळच्या जागी उभे करून पाहिल्यास, तुम्हालाही कळेल की भ्रष्टाचाराची व्याप्ती किती खोलवर रुजलेली आहे.