युगंधर

कल्पना करा, तुम्ही अशा एका युगाच्या केंद्रस्थानी उभे आहात जिथे सत्याच्या व्याख्या दर क्षणाला बदलत आहेत आणि तुमच्या एका शब्दावर लाखो जीवनाच्या वाटा ठरणार आहेत. तुम्ही सर्वशक्तिमान आहात, पण तुमच्याच हृदयात एकाकीपणाची एक खोल दरी आहे. जर तुम्हाला कळले की ज्या धर्मासाठी तुम्ही जगाला अग्नीत झोकून दिले, त्याच धर्माच्या संरक्षणासाठी तुम्हाला स्वतःलाच अपराधी ठरवावे लागणार आहे, तर काय कराल?

शिवाजी सावंत यांचे ‘Yugandhar’ हे केवळ एक पुस्तक नाही, तर मानवी मर्यादा आणि दैवी नियती यांच्यातील संघर्षाचा महासागर आहे. या कथेत कृष्ण हा केवळ एक देव नाही, तर तो आपल्यासारखाच एक माणूस आहे जो वेदना सोसतो, ज्याला पश्चात्ताप होतो आणि जो सत्तेच्या पटावर स्वतःच्या माणसांना गमवण्याची भीती बाळगतो.

एका प्रसंगाची आठवण येते—कुंती जेव्हा कृष्णासमोर कर्णाच्या जन्माचे गुपित उघडते. त्या रात्रीचा अंधार खोल आहे आणि वाऱ्याचा आवाजही जणू काळाचा पडघम वाटतोय. कृष्ण शांत बसला आहे, त्याच्या डोळ्यांत युगांचा थकवा आहे. तो म्हणतो, “ज्याला मी जिंकले असे वाटले, तो तर फक्त एका खेळाचा प्यादा होता.” [short pause] हे वाक्य ऐकताना अंगावर शहारे येतात. सावंत यांची लेखणी केवळ घटना सांगत नाही, तर ती पात्रांच्या काळजात शिरते. त्यांच्या भाषेतील प्रगल्भता अशी की, एखादे साधे वाक्यही एखाद्या सूत्रासारखे वाटते—”देव असणे हे अधिकाराचे नसून बलिदानाचे लक्षण आहे.”

या साऱ्याचा मूळ गाभा म्हणजे मानवी नैतिकतेचे जटील वास्तव. ‘Yugandhar’ आपल्याला सांगते की, काळानुसार धर्माच्या व्याख्या बदलतात आणि प्रत्येक युगात एक ‘युगंधर’ हवा असतो जो स्वतःच्या आनंदापेक्षा सत्याला अधिक महत्त्व देतो, मग त्यासाठी स्वतःला पूर्णपणे विसरून का जावे लागेना. [sigh]

शिवाजी सावंत यांनी कृष्णाला देव्हाऱ्यातून उतरवून माणसाच्या उंबरठ्यावर उभे केले आहे. तुम्हाला प्रश्न पडेल—अंतिम विजयानंतर नक्की काय उरते? राख, की नवा सूर्योदय? हा अनुभव घेण्यासाठी या पुस्तकाची पाने चाळणे, म्हणजे स्वतःच्याच आयुष्याचा अर्थ शोधण्यासारखे आहे. नक्की वाचा.