ययाती

तृप्तीची भूक कधीच न संपणारी असते, ही जाणीव अंगावर शहारे आणणारी आहे. ‘Yayati’ वाचताना जाणवते, ती केवळ एका राजाची कथा नसून मानवी वासनेच्या त्या खोल विहिरीची कथा आहे, जिथे कितीही पाणी ओतले तरी ती रिकामीच राहते.

वि. स. खांडेकर यांनी महाभारतातील या पौराणिक पात्राला जिवंत करताना, मानवी मनाच्या कोपऱ्यात दडलेल्या त्या अंधाऱ्या सत्याला बाहेर काढले आहे. [medium pause] कथेचा एक प्रसंग मनावर खोलवर कोरला जातो. ययाती वृद्ध झाला आहे, पण त्याच्या मनातील उपभोग घेण्याची ओढ मात्र तारुण्याच्या जोशात आहे. तो आपल्या मुलाकडे, पूरूकडे, त्याचे तारुण्य मागतो. ही विनवणी नसून एक आर्त हाक आहे. पूरू, आपल्या वडिलांच्या डोळ्यांतील ती भीती आणि असहायता पाहतो. पूरू म्हणतो, “तात, जर माझे तारुण्य तुम्हाला सुख देणार असेल, तर ते माझे कर्तव्य आहे.” त्यावर ययातीचा आवाज थरथरतो, “हे पूरू, तू मला केवळ तारुण्य देत नाहीस, तर मृत्यूच्या दारात उभ्या असलेल्या माणसाला तू पुन्हा एकदा त्या आभासी जगात ढकलत आहेस.” [short pause]

खांडेकर यांची लेखणी इतकी धारदार आहे की, ते लिहितात, “वासना म्हणजे अग्नीसारखी असते, तिला जेवढे लाकूड मिळेल, तेवढी ती अधिक प्रज्वलित होते.”

[sigh] या पुस्तकाचा गाभा हाच आहे की, जगातली कोणतीही सत्ता, संपत्ती किंवा तारुण्य मानवाच्या मनाला पूर्णपणे तृप्त करू शकत नाही. खांडेकर यांनी येथे मानवी स्वभाव आणि नैतिकतेची जी चिरफाड केली आहे, ती केवळ अप्रतिम आहे. त्यांच्या लेखनातील हीच तर ताकद आहे की, ते तुम्हाला केवळ वाचायला भाग पाडत नाहीत, तर स्वतःच्या जीवनाकडे नव्याने बघायला लावतात.

ययातीचे हे आयुष्य म्हणजे एक लख्ख आरसा आहे. शेवटी, जेव्हा ययातीला कळून चुकते की भोग भोगून उपभोग संपत नाही, तेव्हा त्याच्या डोळ्यांतले अश्रू वाचकाला अंतर्मुख करतात. हा प्रवास वाचताना मनाचा थरकाप होतो. काय शोधतोय हा माणूस? आणि काय शोधतोय आपण? या प्रश्नांची उत्तरे या कथेत दडलेली आहेत. एक अशी कलाकृती, जी आयुष्यात एकदा तरी वाचायलाच हवी.