भक्ती काव्य (नरसिंह मेहता पदावली)

ईश्वर म्हणजे नक्की कोण? तो मंदिरातल्या दगडी मूर्तीत दडलेला आहे की आपल्या रोजच्या जगण्यातील सत्यात? १५ व्या शतकातील महान संत कवी नरसिंह मेहता यांनी ‘भक्ती काव्य (Narsinh Mehta Padavali)’ च्या माध्यमातून या प्रश्नाचे उत्तर शोधले आहे. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, ही केवळ भक्तीची गाणी नाहीत, तर माणसाने स्वतःला पूर्णपणे विसरून विश्वाशी एकरूप कसे व्हावे, याचा हा एक सुंदर प्रवास आहे.

नरसिंह मेहता यांच्या या संग्रहाचा मुख्य गाभा एका वाक्यात सांगता येईल: “खरी भक्ती म्हणजे कर्मकांडांचे ओझे वाहणे नव्हे, तर माणुसकी आणि निस्वार्थी प्रेमाने ईश्वराला स्वतःमध्ये शोधणे.”

या पुस्तकात नरसिंह मेहता एका ‘वैष्णव’ भक्ताची व्याख्या मांडतात. ते लिहितात — “वैष्णव जन तो तेणे रे कहिये जे पीड परायी जाणे रे.” म्हणजे जो दुसऱ्याचे दुःख समजून घेतो, तोच खरा भक्त. हा विचार आजही किती क्रांतिकारी आहे! ते पुढे म्हणतात — “सकल लोकमां सहूने वंदे, निंदा न करे केनी रे.” इथे मेहता हे सिद्ध करतात की, जो स्वतःचा अहंकार सोडून सर्वांमध्ये ईश्वराला पाहतो, तोच खऱ्या अर्थाने मुक्त होतो. [short pause]

काही टीकाकार असा प्रश्न उपस्थित करतात की, संसाराचा त्याग केल्याशिवाय भक्ती शक्य आहे का? यावर नरसिंह मेहतांचे उत्तर अतिशय प्रगल्भ आहे. ते म्हणतात, संसार सोडण्याची गरज नाही, तर संसारात राहूनही अलिप्त राहण्याची कला शिकणे म्हणजेच खरी भक्ती. [uhm] त्यांच्या लेखणीतून उतरलेले ‘प्रभातिया’ म्हणजे पहाटेच्या शांततेत मनाला हलवून सोडणारी एक साद आहे. कृष्णभक्तीच्या ध्यासात ते स्वतःला विसरून जातात, पण त्याच वेळी ते समाजातील अनिष्ट प्रथांवरही भाष्य करतात. [sigh]

नरसिंह मेहता हे केवळ एक कवी नव्हते, तर ते अनुभवाचे धनी होते. त्यांनी स्वतः अनेक संकटे झेलली, पण ईश्वरावरील अढळ श्रद्धेमुळे त्यांनी ‘हुंडी’सारख्या चमत्कारांतून आपली निस्सीम भक्ती सिद्ध केली.

ही कलाकृती केवळ वाचनाची नाही, तर अनुभूतीची आहे. आपल्या आयुष्यातील गोंधळात, ईश्वराचा शांत आवाज कसा ऐकायचा, हे शिकायचे असेल, तर ‘भक्ती काव्य (Narsinh Mehta Padavali)’ वाचायलाच हवे. खरी भक्ती म्हणजे कर्मकांडांचे ओझे वाहणे नव्हे, तर माणुसकी आणि प्रेमाने ईश्वराला स्वतःमध्ये शोधणे, हे सत्य तुम्ही कधी अनुभवले आहे का?