पाटनवाध

धूमकेतू (गौरीशंकर गोवर्धनराम जोशी) यांनी लिहिलेल्या ‘Patanvaadh’ या कादंबरीबद्दल एक रंजक सत्य हे आहे की, ही कलाकृती केवळ इतिहासाची पाने उलटत नाही, तर ती एका वैभवशाली साम्राज्याच्या पतनाचा असा दस्तऐवज आहे, जो वाचताना आजही अंगावर शहारे येतात. बहुतेक वाचकांना हे माहित नाही की, लेखकाने पाटनच्या विनाशाचे चित्रण करताना मानवी महत्त्वाकांक्षेच्या पलीकडे जाऊन, सत्तेच्या हावेपोटी एका संस्कृतीचा कसा बळी जातो, याचे अत्यंत जिवंत चित्रण केले आहे.

[short pause]

मध्यरात्रीची वेळ आहे. पाटनच्या राजवाड्यातील दिवाणखान्यात मशालींचा मंद प्रकाश भिंतींवरील जुन्या नक्षीकामावर नाचतोय. हवेत कापूर आणि जुन्या कागदपत्रांचा एक विचित्र, दमट वास भरला आहे. मुंजाल मेहता स्थिर उभे आहेत, त्यांच्या डोळ्यांत राज्याच्या सुरक्षिततेची चिंता आणि काहीतरी भीषण घडणार असल्याची चाहूल आहे. तिथेच एक संवाद घडतो, जो आजही काळजात घर करून राहतो. मुंजाल राजा भीमदेवाला विचारतात, “महाराज, सत्तेच्या खेळात जेव्हा अप्तेष्टच शत्रू बनतात, तेव्हा भिंतींना कान फुटतात की रक्ताला नाती विसरतात?” राजाचा आवाज थरथरतोय, तो उत्तर देतो, “मुंजाल, काळ आता सत्याचा नाही, तर तग धरून राहण्याचा आहे.”

[sigh]

मुंजाल मेहतांच्या मनात विचारांचे वादळ आहे. त्यांना भीती वाटते ती केवळ राज्याला लागलेल्या आगीची नाही, तर त्या आगीत होरपळणाऱ्या निष्पाप रयतेची. धूमकेतूंची लेखणी इथे पराकोटीला पोहोचते. ते लिहितात, “पाटनचे वैभव हे केवळ दगडांच्या भिंतींत नव्हते, ते तिथल्या माणसांच्या स्वप्नांत होते आणि ती स्वप्ने आज राख होताना दिसत आहेत.”

ही कादंबरी सत्तेच्या हावेचा अंत कसा दुःखद असतो, याचे भीषण वास्तव मांडते. धूमकेतूंची भाषाशैली एखाद्या चित्रकाराच्या कुंचल्यासारखी आहे, जी इतिहासाच्या धूसर पाऊलखुणांना जिवंत रंग देते. जेव्हा पाटनच्या विनाशाची शेवटची ठिणगी पडते, तेव्हा केवळ एक राज्य पडत नाही, तर एक संपूर्ण विचारसरणी कोसळते. राखेतून पुन्हा उभं राहण्याचे सामर्थ्य मुंजाल मेहता कसे जपतात, हे पाहणे म्हणजे मानवी जिद्दीचा एक प्रवास आहे.