अपराधिनी आत्मकथा

ज्या हातांनी प्रेमाचा घास भरवायला हवा होता, त्याच हातांनी जेव्हा जगाची भाकर हिरावून घेतली जाते, तेव्हा माणूस गुन्हेगार बनतो की व्यवस्थेचा बळी? चूनीलाल मडिया यांची ‘Apradhini Aatmakatha’ ही कादंबरी एका अशा गुन्हेगाराची कथा आहे, जो स्वतःच्याच आयुष्याचा न्यायनिवाडा करायला बसला आहे.

एका अंधाऱ्या कोठडीत, जिथे भिंतींवरून ओलावा पाझरतोय आणि खिडकीतून येणारा उजेड धूळ खाणाऱ्या कणभर प्रकाशासारखा दिसतोय, तिथे तो वृद्ध बसला आहे. समोरच्या जड लाकडी टेबलावर हाताच्या शिरा फुगल्या आहेत. हवा जड आहे, जणू काही पाप आणि पश्चात्तापाने ती श्वास गुदमरून टाकत आहे. त्याला आठवतंय, ते लहानपण—जेव्हा भावाच्या भुकेल्या पोटात अन्नाचा एक घास जाण्यासाठी त्याने केलेली पहिली चोरी, त्याच्या संपूर्ण आयुष्याचा पाया ठरली.

त्यातील एक प्रसंग आजही अंगावर शहारे आणतो. जेव्हा त्याचा सहकारी त्याला विचारतो, “तू ही आग कशाला पेटवत आहेस?” तेव्हा तो शांतपणे उत्तर देतो, “ज्या समाजाने मला कोळसा बनवलं, त्यांना आता राख होताना पाहायची माझी इच्छा आहे.” हा संवाद केवळ दोन गुन्हेगारांमधील नाही, तर एका अशा माणसाचा आहे ज्याने स्वतःची माणुसकी हरवल्याची कबुली दिली आहे. तो मनातल्या मनात स्वतःलाच विचारतो, “मी चोर होतो की माझी परिस्थिती मला चोर बनवत होती?”

चूनीलाल मडिया यांचे लेखन म्हणजे शब्दांतून कोरलेले एक गडद चित्र आहे. ते म्हणतात, “गुन्हा हा कधीच रक्ताने लिहीलेला नसतो, तो तर समाजाच्या दुर्लक्षाने कोरलेला एक व्रण असतो.” या कादंबरीचा गाभा मानवी स्वभावाच्या त्या कोपऱ्यात लपला आहे, जिथे गरिबी ही नीतिमत्तेचा गळा घोटते. लेखकाची भाषा साधी पण धारदार आहे, जी वाचकाच्या मनाला आरपार छेदते. [sigh]

शेवटी प्रश्न उरतो, तो म्हणजे न्याय कोणाचा झाला? कायद्याचा की त्या माणसाच्या उध्वस्त झालेल्या अस्तित्वाचा? हा प्रवास तुम्हाला अशा वळणावर नेऊन सोडतो, जिथे गुन्हेगार आणि पीडित यांच्यातील रेषा पूर्णपणे पुसली जाते. हे पुस्तक वाचताना केवळ एका गुन्हेगाराची कथा समजत नाही, तर आपण आपल्याच आतल्या एका काळ्या कोपऱ्याला सामोरे जात असतो. हा अनुभव अस्वस्थ करणारा आहे, आणि म्हणूनच तो वाचायलाच हवा.