રંડામુઝમ (ધ સેકન્ડ ટર્ન)

ભીમની એકલતાનું દર્દ કોઈએ નથી વાંચ્યું, તે માત્ર અનુભવ્યું છે. ‘Randamoozham’ વાંચતી વખતે જે અહેસાસ થાય છે તે ક્રોધ નથી, પણ એક ઊંડી કરુણા છે. એક એવો માણસ જેણે હંમેશા પરિવારને બચાવ્યો, પણ જેને બદલામાં ક્યારેય પ્રથમ સ્થાન ન મળ્યું.

એક દ્રશ્ય ક્યારેય ભુલાતું નથી. કુરુક્ષેત્રનું મેદાન છે. ધૂળની ડમરીઓ ઉડે છે. હવામાં લોહી અને બળેલા માંસની તીવ્ર ગંધ પ્રસરેલી છે. સૂર્યનો આકરો તડકો રણભૂમિ પર પડે છે, જ્યાં કૌરવો અને પાંડવો વચ્ચેનો અમાનવીય સંગ્રામ અંતિમ તબક્કે છે. [short pause] ભીમ ગદા લઈને ઊભો છે. તેના સ્નાયુઓ ફાટી રહ્યા છે. તેના મનમાં એક જ વિચાર છે: ‘મેં આટલું બધું કર્યું, છતાં હું હંમેશા બીજો જ કેમ રહ્યો?’

ત્યારે કૃષ્ણ તેની નજીક આવે છે, તેમની આંખોમાં એક રહસ્યમય શાંતિ છે. તે કહે છે: “ભીમ, ધર્મ એ પુસ્તકોમાં લખાયેલો નથી, તે જરૂરિયાત મુજબ જીવવાનો છે.” [medium pause] ભીમ અંદરથી ધ્રૂજી ઉઠે છે. તે વિચારે છે, ‘શું મારો આખો જીવનસંગ્રામ માત્ર એક મોહરો હતો? શું મારી તાકાતનો ઉપયોગ માત્ર બીજાના સપના સાચા કરવા માટે જ થયો છે?’

એમ.ટી. વાસુદેવન નાયરની લેખિની જાદુઈ છે. તેઓ મહાભારતને દેવતાઓની કથા તરીકે નહીં, પણ માણસની મજબૂરી તરીકે રજૂ કરે છે. તેમનું એક વાક્ય આ પુસ્તકનો આત્મા છે: “જેણે પોતાની ભીતરની ભૂખ અને તરસને નથી ઓળખી, તે જગતને શું જીતી શકશે?” [sigh]

આ પુસ્તકનો નિષ્કર્ષ સ્પષ્ટ છે: સત્તા અને પ્રેમની રમત હંમેશા મજબૂત લોકોના ખભા પર રમાય છે, પણ તે ખભા ક્યારેય તે સિંહાસન સુધી પહોંચતા નથી. આ માત્ર ભીમની વાર્તા નથી; આ એ દરેક વ્યક્તિની વાર્તા છે જેણે જીત માટે પોતાનું બધું જ હોમી દીધું હોય, છતાં પણ જેનો ઇતિહાસમાં ઉલ્લેખ માત્ર એક ‘બીજા’ તરીકે થયો હોય.

શું ભીમને ક્યારેય તે ન્યાય મળશે જેનો તે હકદાર હતો? કે પછી તે કાયમ માટે તે અદ્રશ્ય યોદ્ધા બનીને રહી જશે? આ સવાલનો જવાબ શોધવા માટે, ‘Randamoozham’ ના પાનાઓમાં ઉતરવું અનિવાર્ય છે.