મન્નુનું મંતર

રામો પોતાની સૂકાઈ ગયેલી જમીન પર ઉભો છે, જ્યાં તિરાડો પડી ગઈ છે. તેની આંખો આકાશમાં તરસ્યા પક્ષીની જેમ વાદળો શોધે છે, પણ ત્યાં માત્ર આકરો સૂરજ છે. તે એક એવો ખેડૂત છે જે પરંપરાના વજન હેઠળ દબાયેલો છે, પણ તેના હૃદયમાં બદલાવની એક એવી જિદ્દ છે જે આખા ગામનું ભાગ્ય બદલી શકે છે.

પન્નાલાલ પટેલની અદભૂત કૃતિ “Mannu Nu Mantar” એક એવા ગામની વાત છે જે દુષ્કાળના તાપમાં શેકાઈ રહ્યું છે. ધૂળની ડમરીઓ ઉડે છે અને કૂવા તળિયે બેસી ગયા છે. એક તરફ પરંપરાને વળગી રહેલા વડીલો છે, તો બીજી તરફ માસ્તરજી જેવા પ્રગતિશીલ વિચારો ધરાવતા લોકો. ગામના લોકો જ્યારે એક સંતના ચમત્કાર પર ભરોસો રાખીને નિષ્ફળ જાય છે, ત્યારે જે હતાશા જન્મે છે, તે વાસ્તવિકતાનો મોટો આંચકો છે.

ત્યાં એક દ્રશ્ય છે જે ક્યારેય ભુલાતું નથી. ગામના ચોરે જ્યારે પાણી માટે ઝઘડો થાય છે, ત્યારે માસ્તરજીનો અવાજ ગુંજે છે. તે કહે છે, “ભૂવા-સાધુના દોરા-ધાગા નહીં, પણ મહેનતનો પરસેવો જ આ જમીનની તરસ છીપાવશે.” એક વૃદ્ધ ખેડૂત ધ્રૂજતા અવાજે જવાબ આપે છે, “પણ આ તો આપણી રીતભાતની વિરુદ્ધ છે, માસ્તરજી!” માસ્તરજીનો જવાબ ટૂંકો પણ ધારદાર છે: “રીતભાત જીવતા માણસો માટે હોય છે, મોત માટે નહીં.”

આ વાર્તાનો ગૂઢ સંદેશ એ છે કે સાચી મુક્તિ અંધશ્રદ્ધામાં નહીં, પણ સામૂહિક પુરુષાર્થમાં રહેલી છે. પન્નાલાલ પટેલની ભાષાશૈલી એટલી જીવંત છે કે જાણે પાત્રો તમારી સામે શ્વાસ લઈ રહ્યા હોય. તેમનું એક વાક્ય જુઓ: “માણસના મનનું મંતર જ સૌથી મોટું વિજ્ઞાન છે, જે પથ્થર ચીરીને પાણી કાઢી શકે છે.”

પન્નાલાલ પટેલ અહીં એક એવા સમાજનું ચિત્રણ કરે છે જે અંધકારમાંથી પ્રકાશ તરફ વળે છે. શું રામો અને ગામના લોકો ખરેખર નવો કૂવો ખોદી શકશે? શું જ્ઞાતિવાદની દીવાલો આ સહિયારા શ્રમમાં તૂટી શકશે? “Mannu Nu Mantar” માત્ર એક નવલકથા નથી, પણ સંઘર્ષમાંથી સૂર્યવંશી બનવાની એક જીવંત યાત્રા છે. જો તમે એ જાણવા માંગતા હોવ કે માણસની ઈચ્છાશક્તિ કેવી રીતે ઈશ્વરીય ચમત્કારથી પણ મોટી સાબિત થઈ શકે છે, તો આ પુસ્તક તમારા માટે છે. [sigh] આગળ શું થશે, તે જાણવાની ઉત્સુકતા તમને અંત સુધી જકડી રાખશે.