નટસમ્રાટ

જેણે હજારો પ્રેક્ષકોની તાળીઓના ગડગડાટ વચ્ચે આખી જિંદગી વિતાવી, તે વ્યક્તિ આજે પોતાના જ ઘરમાં એક ખૂણામાં ભીખારીની જેમ જીવવા મજબૂર છે. આ વિરોધાભાસ જ ‘Natsamrat’ નામના મહાકાવ્યનું હૃદય છે.

વી.વી. શિરવાડકર (કુસુમાગ્રજ) ની આ કૃતિ માત્ર એક નાટક નથી, પણ માણસના અહંકાર, પ્રેમ અને વિશ્વાસઘાતનું એક દર્દનાક ચિત્ર છે. ગણપતરાવ બેલવલ્કર, જેમને રંગમંચ પર ‘નટસમ્રાટ’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તેમણે પોતાની બધી જ મૂડી સંતાનોને સોંપી દીધી હતી—એ આશામાં કે હવેનો સમય શાંતિથી વીતશે. [short pause]

પણ ત્યાં એક દ્રશ્ય છે જે ક્યારેય ભુલાતું નથી. સાંજનો સમય છે, ઘરમાં દીવાઓની ઝાંખી રોશની છે, પણ ગણપતરાવના મનમાં અંધારું ઘેરાઈ રહ્યું છે. દીકરાના ઘરની ગૂંગળામણભરી હવા વચ્ચે, જ્યારે ગણપતરાવ પોતાની પત્ની કાવેરીને કહે છે, “કાવેરી, દુનિયા તો નાટક છે, પણ ઘરનું આ નાટક મને મારી રહ્યું છે,” ત્યારે તેમનો અવાજ કાંપતો નથી, પણ તેમાં આખી સદીનો થાક છે. [medium pause]

આ કૃતિની સાચી તાકાત તેના સંવાદોમાં છે. કુસુમાગ્રજ લખે છે, “કોણ હરે છે? કોણ જીતે છે? આ રમત તો અનાદિ છે.” લેખક અહીં માનવ સંબંધોની ક્ષણભંગુરતાને ઉજાગર કરે છે. તે કહે છે કે જ્યારે માણસ સત્તા અને સંપત્તિ ગુમાવે છે, ત્યારે સમાજ તેને કેવી રીતે એકલો પાડી દે છે. ગણપતરાવના મનમાં ચાલતું દ્વંદ્વ—પોતાના ભૂતકાળના ગૌરવ અને વર્તમાનના અપમાન વચ્ચેની એ ખાઈ—વાચકને અંદરથી હચમચાવી દે છે. [sigh]

[long pause]

શું એક કલાકાર માટે તેના અભિનયથી પણ મોટું કોઈ સત્ય હોય છે? કે પછી અંતે દરેક માણસ પોતાની જિંદગીના મંચ પર એકલો જ રહી જાય છે? આ પ્રશ્ન તમને આખી રાત ઊંઘવા નહીં દે. ‘Natsamrat’ એ માત્ર ગણપતરાવની કરુણાંતિકા નથી, તે દરેક એવા માતા-પિતાની વ્યથા છે જેઓ પ્રેમની આશામાં બધું જ આપી દે છે, છતાં ખાલી હાથે રહી જાય છે. આ સફરનો અંત શું છે અને આટલા મોટા નટનું છેલ્લું પાત્ર કયું હશે? એ જાણવા માટે આ કૃતિને અનુભવવી ખૂબ જરૂરી છે.