પાટણવાધ

એક ભવ્ય સામ્રાજ્યના પતનનો શોક જ્યારે હવામાં ભળે છે, ત્યારે જે વેદના જન્મે છે, તે જ ‘Patanvaadh’ નું હૃદય છે. પાટણના સોલંકી શાસનનો સૂર્ય જ્યારે અસ્ત થઈ રહ્યો હતો, ત્યારે રાજદ્વારી મૂંઝવણો અને આંતરિક દગાખોરી વચ્ચે એક માણસ એકલો આખું રાજ્ય બચાવવા ઝઝૂમી રહ્યો હતો.

ધૂમકેતુ (ગૌરીશંકર ગોવર્ધનરામ જોશી) એ પાટણની ગલીઓમાં એક એવું વાતાવરણ રચ્યું છે કે જાણે તમે પોતે ત્યાં ઊભા હોવ. રાત્રિનો એ અંધકાર અને મશાલના થરથરતા પ્રકાશમાં મુન્જાલ મહેતાના ચહેરા પરની ચિંતા સ્પષ્ટ દેખાય છે. રૂમમાં જૂના દસ્તાવેજો અને ભીની માટીની એક વિશિષ્ટ ગંધ છે. ત્યાં એક દ્રશ્ય છે જે ક્યારેય ભુલાતું નથી; જ્યારે મુન્જાલ મહેતા રાજા ભીમદેવને રાજદ્રોહના પુરાવા આપે છે ત્યારે બંને વચ્ચેનો સંવાદ આખા રાજ્યના ભાવિનો અવાજ બની જાય છે. મુન્જાલ કહે છે, “મહારાજ, રાજ્ય પથ્થરોનું નથી બનતું, તે તો વફાદારીના તાંતણે ટકે છે.” [short pause] રાજાનું મૌન અને મુન્જાલની આંખોમાં રહેલો ડર, કે પાટણ હવે માત્ર ઈતિહાસ બનવા જઈ રહ્યું છે—આ પળ હૃદયને હચમચાવી દે તેવી છે.

આ કૃતિની સાચી તાકાત તેના પાત્રોના આંતરિક સંઘર્ષમાં છે. મુન્જાલ મહેતા માત્ર એક રાજનીતિજ્ઞ નથી, પણ એક એવો માણસ છે જે જાણે છે કે જેનો ઉત્કર્ષ થયો છે, તેનો વિનાશ તો નિશ્ચિત જ છે. ધૂમકેતુની કલમની વિશેષતા એ છે કે તેઓ પાટણના પતનને માત્ર ભૌતિક વિનાશ તરીકે નહીં, પણ માનવીય મહત્વાકાંક્ષાના અંત તરીકે નિરૂપે છે. તેમનું એક વાક્ય ખૂબ ગહન છે: “સૂર્ય જેવો પ્રતાપી અહંકાર જ્યારે ડૂબે છે, ત્યારે અંધારું આખા આકાશને ગળી જાય છે.” [sigh]

‘Patanvaadh’ માત્ર એક પુસ્તક નથી, તે એક સંસ્કૃતિના વિસર્જનની મહાકથા છે. શું અંતે માણસ પાસે કંઈ જ બચતું નથી? કે પછી રાખમાંથી ફરી બેઠું થવાની આશા જ જીવનનો સાચો સાર છે? આ પ્રશ્નોના જવાબ શોધવા અને પાટણના પતનનો એ કરુણ પણ ગૌરવશાળી ઇતિહાસ અનુભવવા માટે આ પુસ્તકને એકવાર તો જરૂર વાંચવું જ જોઈએ.