ਤਮਸ
ਵੱਲੋਂ ਭੀਸ਼ਮ ਸਾਹਨੀ
ਸਾਰਿਕਾ ਐਪ ਡਾਊਨਲੋਡ ਕਰੋ
ਸਾਰਿਕਾ ਐਪ ਡਾਊਨਲੋਡ ਕਰੋ
ਤਮਸ
Bhakti Yoga is a profound exploration of the path of devotion, presenting love, surrender, and spiritual discipline through the teachings of Swami Vivekananda.
ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਬਾਰੇ
ਤਮਸ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਹਨੇਰਾ, ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਨਾਵਲ ਹੈ ਜੋ 1947 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਦੀਆਂ ਭਿਆਨਕ ਹਕੀਕਤਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਰਾਹੀਂ ਫਿਰਕੂ ਤੂਫਾਨ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮੁੱਖ ਸਮਝ
‘Tamas’ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਨਾਵਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਉਸ ਕਾਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਇੱਕ ਅਟੱਲ ਦਰਪਣ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ‘ਤੇ ਲੱਗੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਤਾਜ਼ਾ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਭੀਸ਼ਮ ਸਾਹਨੀ ਨੇ ਇਸ ਰਚਨਾ ਰਾਹੀਂ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਨਫ਼ਰਤ ਕਿਵੇਂ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਚੰਗਿਆੜੀ ਤੋਂ ਭਾਂਬੜ ਬਣ ਕੇ ਪੂਰੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਨੂੰ ਰਾਖ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਉੱਕਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਨੱਥੂ, ਜੋ ਇੱਕ ਗਰੀਬ ਮਜ਼ਦੂਰ ਹੈ, ਨੂੰ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਤੰਗ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਸੜਨ ਅਤੇ ਡਰ ਦੀ ਬਦਬੂ ਘੁਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਕੰਬ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, “ਕੀ ਮੇਰੀ ਇੱਕ ਗਲਤੀ ਦੁਨੀਆਂ ਬਦਲ ਦੇਵੇਗੀ?” [short pause]
ਇਸ ਨਾਵਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਦਰਦਨਾਕ ਹਿੱਸਾ ਉਹ ਗੱਲਬਾਤ ਹੈ ਜਦੋਂ ਦੋ ਦੋਸਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਖੂਨ ਦੇ ਪਿਆਸੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਪਾਤਰ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, “ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਸਾਡੀ ਦੋਸਤੀ ਦਾ ਕੋਈ ਮੁੱਲ ਨਹੀਂ?” ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਖਾਮੋਸ਼ੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਡੂੰਘੇ ਸੁੰਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। [medium pause]
ਭੀਸ਼ਮ ਸਾਹਨੀ ਦੀ ਕਲਮ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਸੱਚ ਬੋਲਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਅੰਧਕਾਰ ਕੇਵਲ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।” ਇਹ ਨਾਵਲ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਧਰਮ ਦਾ ਲਿਬਾਸ ਪਹਿਨ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਕਤਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇਸਦੀ ਲਿਖਤ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਇਸਦੇ ਸੰਜਮ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਲੇਖਕ ਕਿਤੇ ਵੀ ਭਾਵੁਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਇੱਕ ਸਰਜਨ ਵਾਂਗ ਸਮਾਜ ਦੇ ਕੈਂਸਰ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। [sigh] ਕੀ ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਉਸ ਡਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਪਾਵਾਂਗੇ ਜੋ ‘Tamas’ ਨੇ ਸਾਡੇ ਅਵਚੇਤਨ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ? ਇਹ ਸਵਾਲ ਅੱਜ ਵੀ ਉੱਤਰ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਇਨਸਾਨੀ ਫਿਤਰਤ ਦੀਆਂ ਡੂੰਘਾਈਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦੇਵੇਗੀ।