तमस

नथ्थू, एक गरीब आणि भोळा चर्मकार. त्याच्या हातावर मजुरीच्या पैशांची घामेजलेली रेघ आहे आणि डोळ्यात एकच इच्छा—पोटाची खळगी भरण्याची. पण जेव्हा एक धूर्त माणूस त्याला एका डुक्कराची हत्या करायला भाग पाडतो, तेव्हा नथ्थूला कळतही नाही की त्याने साक्षात नरकाचे दरवाजे उघडले आहेत. [short pause] हे आयुष्य एका क्षणात छिन्नविछिन्न होत असतानाचे दृश्य आहे.

भीष्म साहनी यांची ‘Tamas’ ही कादंबरी म्हणजे केवळ इतिहासातील एक पान नाही, तर माणसाच्या आतल्या क्रूरतेचा आरसा आहे. जेव्हा तो डुक्कर मशिदीसमोर पडतो, तेव्हा हवेत बारुदाचा उग्र वास पसरतो. प्रकाशाचे पिवळे कवडसे धुळीत माखलेल्या रस्त्यावर पडले आहेत आणि लोकांच्या नजरेत अविश्वास दाटून आला आहे.

एका दृश्यात नथ्थूची पत्नी म्हणते, “आपण गप्प का बसत नाही?” त्यावर नथ्थूची हताश प्रतिक्रिया ऐकण्यासारखी आहे, “आता गप्प बसून काय होणार? आग लागली आहे, ती विझवण्याची ताकद आता आपल्या हातात नाही.” [medium pause] नथ्थूच्या मनातील हा भयपट असा आहे की त्याला स्वतःच्याच अस्तित्वाची भीती वाटू लागते.

भीष्म साहनी यांची लेखणी इतकी धारदार आहे की प्रत्येक शब्द काळजाला भिडतो. ते लिहितात, “माणूस जेव्हा धर्माच्या नावाखाली वागतो, तेव्हा तो माणूस राहत नाही, तो फक्त एक हिंसक सावली बनतो.” ही कादंबरी धर्मांधतेच्या राजकारणामुळे समाजाचे कसे तुकडे होतात, याचे विदारक सत्य मांडते. साहनी यांनी मानवी स्वभावातील हा अंधार इतक्या समर्थपणे टिपला आहे की वाचताना अंगावर काटा येतो.

ही कादंबरी केवळ दंगलीची कहाणी नाही, तर मानवी माणुसकी हरवल्यानंतरची ही एक शोकांतिका आहे. नथ्थूचे हे अगतिक आयुष्य आपल्याला प्रश्न पडायला लावते—जेव्हा समाजात द्वेषाचा वणवा पेटतो, तेव्हा निष्पाप माणसाने कुठे जायचे? [long pause]

ही केवळ कथा नाही, तर एक इशारा आहे. पुढच्या पानावर काय घडेल, हे जाणून घेण्याची ओढ तुम्हाला या पुस्तकात गुंतवून ठेवेल. ‘Tamas’ वाचणे म्हणजे आपल्याच काळजातील कोपऱ्यात डोकावणे होय.