સ્ક્રીન બર્ન

શું તમે જાણો છો કે જે ટેલિવિઝન શો આજે આપણને સામાન્ય લાગે છે, તેના પાયામાં દાયકાઓ પહેલાં એક એવો માણસ હતો જેણે તેને ‘ડિઝાયસ્ટર પોર્ન’ અથવા તો હોનારતનું મનોરંજન ગણાવ્યું હતું? ચાર્લી બ્રુકરનું “Screen Burn” એ એક એવું પુસ્તક છે જે ટેલિવિઝનના ઇતિહાસના એ વળાંકને પકડે છે જ્યાંથી ગુણવત્તાનું પતન શરૂ થયું હતું. બાર વર્ષના બાળકને સમજાવવું હોય તો આ પુસ્તક એટલું જ કહે છે કે: આપણે જે જોઈએ છીએ, તે ઘણીવાર આપણને મૂર્ખ બનાવવા માટે જ બનાવવામાં આવ્યું છે.

ચાર્લી બ્રુકર, જે પોતે ટીવી ઉદ્યોગના નિષ્ણાત છે, તેઓ આ પુસ્તકમાં એ સ્પષ્ટ કરે છે કે કેવી રીતે ‘બિગ બ્રધર’ જેવા કાર્યક્રમોએ લોકોની ગરિમાને હરાજીમાં મૂકી દીધી હતી. તેઓ લખે છે, “ટેલિવિઝન હવે આપણને કંઈક શીખવવાને બદલે, માત્ર આપણી નબળાઈઓનો ઉપયોગ કરીને આપણને વ્યસની બનાવી રહ્યું છે.” આ વાક્ય બ્રુકરની તે કડવી વાસ્તવિકતા દર્શાવે છે કે આપણે જાણીજોઈને એવું મનોરંજન પસંદ કરીએ છીએ જે માનવીય નિષ્ફળતાનો તમાશો બનાવે છે.

બ્રુકરની મુખ્ય દલીલ એ છે કે ડિજિટલ ચેનલો વધવાથી પસંદગી નથી વધી, પણ માત્ર ‘કચરો’ વધ્યો છે. તેઓ તેને ‘ડિજિટલ નેવરવ્હેર’ કહે છે, જ્યાં દર્શક ચેનલ બદલતા બદલતા પોતે જ એક મશીન બની જાય છે. ટીકાકારો કહે છે કે બ્રુકર બહુ વધારે નિરાશાવાદી છે, પરંતુ તેનો જવાબ તેઓ પોતાની લાક્ષણિક શૈલીમાં આપે છે—તેઓ પોતે પણ આ જ ગંદા મનોરંજનના બંધાણી છે, અને એ જ તેમની સૌથી મોટી કબૂલાત છે.

એક જગ્યાએ બ્રુકર નોંધે છે, “આધુનિક મીડિયા એ એક એવો અરીસો છે જેમાં જોતા જ તમને તમારી પોતાની બુદ્ધિ ઓછી થતી લાગે છે.” [sigh] આ પુસ્તક આપણને વિચારવા મજબૂર કરે છે કે આપણે જે સ્ક્રીન સામે કલાકો વિતાવીએ છીએ, શું તે ખરેખર આપણું મનોરંજન કરે છે કે આપણી વિચારવાની ક્ષમતાને ખતમ કરી રહ્યું છે? જો તમારે સમજવું હોય કે ટીવી ઉદ્યોગ કેવી રીતે માનવીય દુઃખને પ્રોડક્ટ બનાવીને વેચે છે, તો આ પુસ્તક વાંચવું અનિવાર્ય છે. શું આપણે ખરેખર આ બધું જોવાને લાયક છીએ?