गर्भरेशीम

माणसाच्या मनातील गुदमर आणि अन्यायाविरुद्ध पेटलेली ठिणगी—या संघर्षाने वि. स. खांडेकर यांना ‘गर्भ रेशिम’ लिहिण्याची प्रेरणा दिली. तत्कालीन महाराष्ट्रातील स्त्रियांच्या जीवनातील घुसमट पाहून त्यांचे संवेदनशील मन अस्वस्थ झाले होते. त्यांनी केवळ एक कथा लिहिली नाही, तर समाजाच्या चौकटीत पिचणाऱ्या स्त्रियांच्या अस्वस्थतेचा एक आवाज उठवला.

एका जुन्या वाड्याचा तो कोपरा; भिंतींना दमटपणाचा वास येतोय, खिडकीतून येणारा दुपारचा पिवळसर प्रकाश जमिनीवर पडलेल्या धुलिकणांना लख्ख करत आहे. इंदिरेच्या गळ्यातील मंगळसूत्र जणू तिच्या जखडलेल्या अस्तित्वाची साखळी बनले आहे. [short pause]

“आई, जर शिक्षण म्हणजे वाळवी असेल, तर मग हा समाज पुस्तकांशिवाय कसा जगेल?” इंदिरेचा हा प्रश्न वाड्यातील शांततेला छेद देतो. तिच्या समोर उभी असलेली तिची आई काहीच बोलत नाही, फक्त नजरेने जमिनीकडे बघते. [sigh] ही केवळ संवादफेक नाही, तर पिढ्यानपिढ्या चालत आलेल्या दास्याविरुद्ध पुकारलेले बंड आहे.

खांडेकर यांची लेखणी इतकी धारदार आहे की, ते लिहितात: “स्त्रियांची मने म्हणजे रेशमाच्या धाग्यांनी विणलेले कोनाडे असतात, पण त्याच रेशमाचा फास गळ्याला आवळला जातो.” [medium pause]

‘गर्भ रेशिम’चा गाभा हाच आहे की, प्रेम म्हणजे केवळ समर्पण नाही, तर ते स्वतःच्या अस्तित्वाची ओळख शोधण्याचे साधन आहे. समाजाची धारणा आणि मनाची ओढ यांच्यातील संघर्षात जेव्हा एखादी स्त्री स्वतःची वाट निवडते, तेव्हा ती केवळ घर सोडत नाही, तर ती स्वतःचा पुनर्जन्म करते. वि. स. खांडेकर मानवी स्वभावातील या सूक्ष्म छटा अचूक टिपतात. त्यांची भाषा साधी पण थेट काळजाला भिडणारी आहे.

जेव्हा इंदिरेला तिचे घर सोडून शहराकडे जायचे असते, तेव्हा तिच्या मनातली भीती आणि आशेची लकेर वाचकालाही अस्वस्थ करते. [long pause] तिने घेतलेला तो निर्णय—तो केवळ घराचा त्याग नव्हता, तर ती गुलामगिरीच्या साखळ्या तोडण्याची सुरुवात होती. आता प्रश्न उरतो तो इतकाच—इंदिरा आपल्या ध्येयापर्यंत पोहोचेल का? की समाज तिला पुन्हा त्याच रेशमी जाळ्यात ओढून घेईल? हे जाणून घेण्यासाठी ‘गर्भ रेशिम’चे पान उघडणे भाग आहे.