ਨਟਸਮਰਾਟ

ਜੋ ਇਨਸਾਨ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਉਹੀ ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਹੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਨਬੀ ਹੈ। ‘Natsamrat’ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਅਦਾਕਾਰ, ਗਣਪਤਰਾਓ ਬੇਲਵਾਲਕਰ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੰਚ ਉੱਤੇ ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਰਾਜੇ ਵਾਂਗ ਵਿਚਰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਅਸਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਔਲਾਦ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਬੇਘਰ ਹੋ ਗਿਆ।

ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਮੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਾਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। [short pause] ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਸੀਲਣ ਦੀ ਗੰਧ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਮੀਂਹ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਖਿੜਕੀ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਗਣਪਤਰਾਓ ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਪੁਰਾਣੀ ਚਮਕ ਹੈ ਪਰ ਆਵਾਜ਼ ਕੰਬ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਕੀ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਇੱਜ਼ਤ ਵੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ?” ਉਸਦਾ ਬੇਟਾ ਬੇਰੁਖੀ ਨਾਲ ਮੂੰਹ ਫੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਨਾਟਕ ਦੀ ਅਸਲ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਉਮੀਦ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਵਾਰਥ ਦੀ ਕੰਧ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ। [medium pause]

ਗਣਪਤਰਾਓ ਦਾ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਇੰਨਾ ਡੂੰਘਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ ਮੰਚ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅਸਲੀਅਤ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਕਰਨਾ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣਾ ਬੁਢਾਪਾ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਬਿਤਾਉਣਾ, ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਅਪਮਾਨ। [sigh] ਵੀ.ਵੀ. ਸ਼ਿਰਵਾਡਕਰ (ਕੁਸੁਮਾਗ੍ਰਜ) ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਦੀ ਕਲਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਾਦਗੀ ਨਾਲ ਡੂੰਘੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਦੁਨੀਆ ਇੱਕ ਰੰਗਮੰਚ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਪਰਦਾ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਦਾਕਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਇਕੱਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”

ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹ ਸਮਾਜ ਦੇ ਉਸ ਚਿਹਰੇ ਦਾ ਪਰਦਾਫਾਸ਼ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਵੀ ਸੌਦੇਬਾਜ਼ੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਸੋਚਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਅਸੀਂ ਆਪਣਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਲਈ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ? ਜਦੋਂ ਗਣਪਤਰਾਓ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਗਲਪਨ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਕੀ ਗਣਪਤਰਾਓ ਦੀ ਇਹ ਤੜਪ ਕਦੇ ਖਤਮ ਹੋਵੇਗੀ? ਕੀ ਉਹ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਗੁਆਚਿਆ ਸਨਮਾਨ ਲੱਭ ਪਾਵੇਗਾ? ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਉਸਦੀ ਖਾਮੋਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਛੁਪਿਆ ਹੈ। [long pause] ‘Natsamrat’ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਇੱਕ ਅਨੁਭਵ ਹੈ ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਨਾਸ਼ਵਾਨਤਾ ਨਾਲ ਰੂ-ਬਰੂ ਕਰਵਾਏਗਾ।