नटसम्राट

‘नटसम्राट’ हे केवळ एक नाटक नाही, तर ती एक अशी दुर्मिळ कलाकृती आहे जिच्याबद्दल एक धक्कादायक गोष्ट अशी की, खुद्द कुसुमाग्रजांना सुरुवातीला हे नाटक रंगमंचावर फारसे यशस्वी होणार नाही असे वाटले होते. पण, आज हे नाटक मराठी साहित्याचा एक अविभाज्य भाग बनले आहे.

एका रंगमंचावरील राजाचा—गणपतराव बेलवलकरांचा—हा प्रवास आहे. ज्याने आयुष्यभर शेक्सपिअरच्या ओळींतून जगले, तो निवृत्तीनंतर आपल्या मुलांच्या स्वाधीन आपली सर्व संपत्ती करतो. तो स्वप्न पाहतोय, प्रेमाने भरलेल्या म्हातारपणाचे. पण घराच्या कोपऱ्यात जमलेली धुळीची पुटे आणि खिडकीतून येणारा उन्हाचा कवडसा जसा हळूहळू फिका पडतो, तशीच गणपतरावांची स्वप्नेही विरतात.

[medium pause]

मला तो संवाद आजही आठवतो, जेव्हा गणपतराव आपली व्यथा मांडतात, “कुणी घर देता का घर?” या चार शब्दांत केवळ एक अभिनेता नाही, तर एक उद्ध्वस्त झालेला बाप बोलत असतो. त्याच्या मनातली ही घालमेल अस्वस्थ करणारी आहे. एका बाजूला त्याचा अभिमान आहे, तर दुसऱ्या बाजूला मुलांकडून मिळणारी वागणूक आणि उपेक्षा. [sigh]

कुसुमाग्रजांचे लेखन म्हणजे शब्दांची जादू आहे. ते लिहितात, “अश्रूंची धार लागली की डोळे जळतात, पण आठवणींची धार लागली की हृदय जळतं.” हे वाक्य माणसाच्या आयुष्यातील सर्वात मोठ्या सत्यतेवर बोट ठेवते. या साहित्याचा गाभा म्हणजे माणसाचा ‘अहंकार’ आणि ‘प्रेम’ यांच्यातील संघर्ष. समाज, कुटुंब आणि शेवटी माणसाचा एकटेपणा, हे याचे मुख्य विषय आहेत.

गणपतराव जेव्हा रस्त्यावर येतात, तेव्हा त्यांचे वेड हे खरेतर त्यांच्या अफाट प्रेमाचे आणि विश्वासाचे अपयश असते. हे केवळ एका नटाचे पतन नसून, माणुसकीच्या नात्यातील फसवणुकीचे दर्शन आहे. [long pause]