જન આરણ્ય (ધ મિડલમેન)

‘Jana Aranya (The Middleman)’ એ માત્ર એક નવલકથા નથી, પણ એ અરીસો છે જેમાં આધુનિક સમાજની નૈતિકતાનું પતન પ્રતિબિંબિત થાય છે. આ પુસ્તક સાબિત કરે છે કે ગરીબી અને બેરોજગારી વચ્ચે માણસ કઈ રીતે પોતાનો આત્મા વેચવા મજબૂર થાય છે.

શંકર (મણિ શંકર મુખર્જી) આપણને 1970ના દાયકાના કોલકાતામાં લઈ જાય છે, જ્યાં હવામાં ધૂળ અને આશાના મૃત્યુની ગંધ ભળેલી છે. [short pause] યુવાન શંકર એક નાનકડી ઓફિસમાં બેઠો છે. પંખો ગરમ હવા ફેંકી રહ્યો છે, અને ટેબલ પર પડેલી ફાઈલો પર જામેલી ધૂળ તેના ઉજ્જવળ ભવિષ્યની રાખ જેવી લાગે છે. અહીં જ તે ‘મિડલમેન’ બનવાનો નિર્ણય લે છે.

એક દ્રશ્ય જે આજે પણ મનમાં તાજું છે: શંકર અને તેનો એક અનુભવી સાથી એક સોદો કરવાની વાત કરે છે. સાથી કહે છે, “આ દુનિયામાં પ્રામાણિકતા ફક્ત પુસ્તકોમાં સુંદર લાગે છે, શંકર. વાસ્તવિકતામાં તો તમારે કીચડમાં હાથ ખરડવા જ પડશે.” શંકર મનમાં વિચાર કરે છે, શું આ જ તે સફળતા છે જેની તેણે કલ્પના કરી હતી? તેને ભય લાગે છે કે તે પોતાની ઓળખ ગુમાવી રહ્યો છે, છતાં પરિવારના પેટનો ખાડો પૂરવાની મજબૂરી તેને અનૈતિકતાની ગલીઓમાં ધકેલે છે. [medium pause]

શંકર (મણિ શંકર મુખર્જી) ની લેખનશૈલી અજોડ છે. તે અત્યંત સાદગીથી જટિલ માનસિક સંઘર્ષને કાગળ પર ઉતારે છે. જેમ કે તે લખે છે, “લોભ એ એક એવો રોગ છે જે સૌથી પહેલા માણસના અંતરાત્માને મારી નાખે છે, અને પછી તેની બુદ્ધિને.”

આ પુસ્તકનો આત્મા એ છે કે જ્યારે માણસ સિસ્ટમ સામે લડવાને બદલે તેનો હિસ્સો બની જાય છે, ત્યારે તે બાહ્ય રીતે કદાચ જીતી જાય છે, પણ આંતરિક રીતે તે હારી જાય છે. શું શંકર ક્યારેય પોતાનું ખોવાયેલું સત્ય પાછું મેળવી શકશે? આ પ્રશ્નનો જવાબ માત્ર ‘Jana Aranya (The Middleman)’ વાંચ્યા પછી જ મળે છે. [sigh] આ કૃતિ તમારા હૃદયને હચમચાવી દેશે અને તમને વિચારવા મજબૂર કરશે કે તમારી કિંમત શું છે.