पवित्र पापी (द सेक्रेड सिनर)

समजा, तुम्ही एखाद्याला मदत करण्यासाठी एक छोटेसे खोटे बोललात आणि त्या खोट्याने तुमच्या आयुष्याची संपूर्ण दिशाच बदलून टाकली, तर? काय तुम्ही स्वतःला ‘पापी’ म्हणाल की ‘पवित्र’?

नानक सिंग यांची ‘Pavitra Paapi’ ही कादंबरी याच नैतिक द्वंद्वाचा एक आरसा आहे. यात मुख्य पात्र आहे किरपाल सिंग. एका अत्यंत गरजू कुटुंबाला वाचवण्यासाठी तो एक लहानसा खोटेपणाचा आधार घेतो. पण हे खोटे एका अशा चक्रव्यूहात बदलते, जिथे त्याला स्वतःची ओळखच पुसून टाकावी लागते.

एका दृश्यात, किरपाल सिंग जुन्या खोलीत बसला आहे. खोलीत धूळ आणि जुन्या कागदांचा एक विशिष्ट वास दरवळतोय. खिडकीतून येणारा दुपारचा पिवळसर प्रकाश त्याच्या चेहऱ्यावर पडलाय, जो त्याच्या मनातील अस्वस्थतेला अधिक गडद करत आहे. तो स्वतःशीच पुटपुटतो, “जे मी दुसऱ्याच्या भल्यासाठी केले, तेच माझ्या विनाशाचे कारण का ठरत आहे?” [sigh]

नाटकातील एक संवाद माझ्या आजही लक्षात राहतो, जिथे किरपाल म्हणतो, “माणूस जन्माने पापी नसतो, तो परिस्थितीच्या ओघात पाऊल टाकतो.” यावर समोरची व्यक्ती विचारते, “मग प्रायश्चित्त कोणाचे असते? कर्माचे की मनाचे?”

नानक सिंग यांची लेखणी विलक्षण आहे. ते मानवी मनाच्या अशा छटा टिपतात, ज्या आपण लपवून ठेवतो. ते लिहितात, “पाप आणि पुण्य हे दोन टोकांचे किनारे नाहीत, तर ते एकाच नदीचे प्रवाही प्रवाह आहेत.”

ही कादंबरी केवळ एका माणसाची गोष्ट नाही, तर ती समाजाच्या ‘नैतिकतेच्या’ व्याख्यांना दिलेले एक आव्हान आहे. हे पुस्तक सांगते की, माणसाच्या चुकांचे मूल्यमापन करण्यापेक्षा, त्यामागील हेतू आणि सुधारण्याची जिद्द अधिक महत्त्वाची असते. तुम्ही जेव्हा हे पुस्तक वाचता, तेव्हा तुम्हाला तुमच्या स्वतःच्या आत डोकावल्यासारखे वाटते.