ਮੜ੍ਹੀ ਦਾ ਦੀਵਾ

ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮਰਿਆਦਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਤੁਹਾਡੀ ਹਰ ਸੋਚ ਬਦਲ ਜਾਵੇਗੀ। ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਚਨਾ “Marhi Da Diva” ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਨਾਵਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਦੱਬੀ ਹੋਈ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਚੀਸ ਹੈ ਜੋ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮਘ ਰਹੀ ਹੈ।

ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉੱਕਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਤ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਹੈ, ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਭਾਰੀ ਚੁੱਪ ਪਸਰੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਗਸੀਰ ਦਾ ਦਿਲ ਕਿਸੇ ਬੇਵੱਸ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਧੜਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਸਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਲ੍ਹੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਮਹਿਕ ਹੈ। ਉਹ ਭਾਨੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਮੀਦਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਜਨਾਵਾਂ ਦਾ ਟਕਰਾਅ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਗਸੀਰ ਕੰਬਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਭਾਨੀ, ਜੇ ਮੇਰੀ ਹੋਂਦ ਹੀ ਇਸ ਸਮਾਜ ਲਈ ਇੱਕ ਬੋਝ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਮੁਹੱਬਤ ਦਾ ਕੀ ਮੁੱਲ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗਾ?” ਭਾਨੀ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਭਰ ਕੇ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, “ਜਗਸੀਰ, ਸਾਡੀ ਮੁਹੱਬਤ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਾਡੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾਲ ਜਿਉਂਦੀ ਹੈ।” [ਸਾਹ]

ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਅਸਲ ਸਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਆਖਰੀ ਸਾਹ ਤੱਕ ਆਪਣੀ ਇੱਜ਼ਤ ਅਤੇ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਲਿਖਣ ਕਲਾ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬੰਦੇ ਦੇ ਅੰਦਰਲਾ ਹਨੇਰਾ ਵੀ ਇੰਨੀ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਦਰਦ ਉਹਦੀ ਆਪਣੀ ਪਰਛਾਈਂ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵੀ।” [ਛੋਟਾ ਵਿਰਾਮ]

ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਦਰਦ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਅੰਦਰੋਂ ਹਿਲਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, [ਉਹਮ] ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਜ ਦੇ ਕਾਲੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬੇਨਕਾਬ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕੀ ਜਗਸੀਰ ਦੀ ਇਹ ਅਡੋਲਤਾ ਉਸਨੂੰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਦਵਾਏਗੀ, ਜਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਰਘਟ ਦਾ ਦੀਵਾ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗਾ? ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਲੱਭਣ ਲਈ “Marhi Da Diva” ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਪੜ੍ਹਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਫ਼ਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਆਤਮਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘੇ ਕੋਣਾਂ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਵੇਗਾ।