तुलसीकयारो

कुटुंबाच्या प्रतिष्ठेसाठी आणि जगण्याच्या संघर्षासाठी माणसाने स्वतःच्या अस्तित्वाचे किती तुकडे पाडावेत? कणा न वाकवता गरिबीशी लढणाऱ्या एका कुटुंबाची ही गाथा म्हणजे झवेरचंद मेघाणी यांची अजरामर कलाकृती ‘Tulsikayaro’.

एका बाजूला जुन्या सरंजामशाहीची जड साखळी आणि दुसऱ्या बाजूला बदलत्या जगाची हाक—यांच्या कात्रीत सापडलेले जोशी कुटुंब. घराच्या जुनाट भिंतींतून ओलावा सुटलेला आहे, वाळलेल्या गोवऱ्यांचा धूर हवेत साचला आहे आणि कोपऱ्यात ठेवलेल्या तुळशीच्या वाळलेल्या पानांचा वास एका शांत नैराश्याची साक्ष देत आहे. द्वारकादास आणि गंगाबाई आपल्या मुलीचे, राधाचे लग्न लावून घरावरील कर्जाचा बोजा हलका करण्याचा केविलवाणा प्रयत्न करत आहेत.

येथे एक प्रसंग मला आठवतो, जिथे मुलगा माधव आपल्या वडिलांशी वाद घालतो. माधव ओरडून म्हणतो, “बाबा, हे कर्ज केवळ पैशांचे नाही, हे आपल्या गुलामगिरीचे प्रतीक आहे! आपण जगासाठी प्रतिष्ठा का जपत आहोत, जेव्हा आपल्याच घरात भूक खेळते आहे?” द्वारकादासांचे डोळे केवळ जमिनीकडे लागलेले असतात, त्यांच्या शांततेत एक भीषण पराजय साठवलेला असतो. [short pause]

झवेरचंद मेघाणी यांची लेखणी इथे थक्क करणारी आहे. ते जेव्हा गरीबीचे वर्णन करतात, तेव्हा ती केवळ एक स्थिती उरत नाही, तर एक जिवंत पात्र बनते. त्यांचे वाक्य म्हणजे, “गरिबी जेव्हा घरात प्रवेश करते, तेव्हा ती केवळ अन्न हिरावत नाही, ती माणसाचा स्वाभिमानही हळूहळू खाऊन टाकते.” [sigh]

हे पुस्तक मानवी स्वभावातील त्या संघर्षाची गोष्ट सांगते, जिथे परंपरा आणि प्रगती आमनेसामने उभी राहतात. माधवचा शहराकडे जाणारा प्रवास हा केवळ स्थलांतर नाही, तर तो एका जुन्या व्यवस्था मोडीत काढण्याचा प्रवास आहे. ‘Tulsikayaro’ आपल्याला हेच विचार करायला लावते की, जुन्या मूल्यांच्या ढिगाऱ्याखालून नवीन विचारांचे कोंब फुटणे सोपे असते का? माधव परत येईल का? आणि आल्यानंतर त्याच्या मातीचा त्याला काय अनुभव येईल? या प्रश्नांच्या उत्तरातच आयुष्याचा खरा सार दडलेला आहे.