कच्ची माटी

गावातील माती जितकी सुपीक असते, तितकीच ती माणसांच्या मनातील भेदाभेदाच्या भिंतींनी घट्ट जखडलेली असते. ‘Kachi Mati’ हे पुस्तक नेमक्या याच विरोधाभासावर भाष्य करते—जिथे पावसाच्या एका थेंबासाठी ओस पडलेली जमीन आणि जातीपातीच्या विषमतेने तडफडणारी मने, एकाच वेळी तहानेने व्याकुळ आहेत. ईश्वर पेटलीकर यांनी मांडलेली ही कथा म्हणजे केवळ एका गावचा इतिहास नाही, तर ती मानवी अस्तित्वाच्या कच्च्या मातीला संस्कारांनी आकार देण्याची एक वेदनादायी प्रक्रिया आहे.

कथेच्या मध्यभागी एक भीषण दुष्काळ आहे. [short pause] उष्णतेने तापलेल्या जमिनीला भेगा पडल्या आहेत, जणू काही जमीन स्वतःची तहान व्यक्त करत आहे. हवेत धुळीचा उग्र वास दरवळतोय आणि लांबवर पसरलेल्या पिवळसर शेतात, जमिनीच्या फाटलेल्या ओठांसारख्या भेगांतून एक अस्वस्थ शांतता दाटली आहे. याच वातावरणात दोन जीवांचे प्रेम अंकुरते—एक सवर्ण पटेल तरुण आणि दुसरी शोषित वर्गातील तरुणी.

ईश्वर पेटलीकर यांनी लिहिलेला एक प्रसंग आजही मनावर कोरला गेला आहे. जेव्हा तो तरुण त्या तरुणीला भेटतो, तेव्हा त्यांच्यातील संवाद कितीतरी गोष्टी न बोलताही सांगून जातो. ती त्याला विचारते, “ही माती रक्ताची तहान भागवू शकेल का?” [sigh] आणि तो उत्तर देतो, “माणसांच्या नियमांपेक्षा या मातीचे नियम कधीतरी ओळखून बघ, तिथे जातीचे शिक्के नसतात, फक्त ओलावा असतो.”

त्यांच्या मनातील हा संघर्ष केवळ प्रेमाचा नाही, तर जुन्या रूढी आणि नवीन विचारांच्या संघर्षाचा आहे. पेटलीकर यांच्या लेखणीची जादू ही आहे की, ते पात्रांच्या वेदनांना शब्दांत बांधण्याऐवजी, त्या थेट वाचकाच्या मनात उतरवतात. त्यांच्या लेखणीतील एक वाक्य पहा: “कच्च्या मातीला घडा बनताना जितकी आग सोसावी लागते, तितकीच आग माणसाला माणूस होताना सोसावी लागते.”

हे पुस्तक समाजाच्या त्या क्रूर सत्याला समोर आणते, जिथे प्रेमाला ‘बंड’ म्हटले जाते आणि परंपरेला ‘धर्माचा’ मुखवटा चढवला जातो. [uhm] मानवी स्वभाव, सत्ता आणि प्रेमाच्या मर्यादांचे हे एक असे चित्रण आहे, जे वाचताना डोळ्यांत पाणी येते आणि मनात प्रश्नांचे वादळ निर्माण होते. शेवटी, माती पक्की होते की त्या आगीत होरपळून खाक होते? हे जाणून घेण्यासाठी ‘Kachi Mati’ च्या पानांतून प्रवास करणे अपरिहार्य आहे.