કાચી માટી

આ પુસ્તકના અંત સુધી પહોંચતા, પરંપરા અને માનવીય સંબંધો વિશે તમે જે કંઈ ધાર્યું હશે, તે બધું જ બદલાઈ જશે.

ઈશ્વર પેટલીકરની કૃતિ ‘Kachi Mati’ માત્ર એક વાર્તા નથી, પણ સૌરાષ્ટ્રના ગામડાની ધરતી પર લખાયેલો એક જીવંત દસ્તાવેજ છે. અહીંની હવા ભારે છે, જાણે સમય થંભી ગયો હોય. એક દ્રશ્ય ક્યારેય ભુલાતું નથી: આકરા તાપમાં સુકાઈ ગયેલી જમીન ફાટી ગઈ છે. [short pause] ગામના કૂવા તળિયે બેસી ગયા છે. અસહ્ય ઉકળાટ વચ્ચે, એક પટેલ યુવાન અને નીચલી જ્ઞાતિની યુવતી ખેતરની પાળે મળે છે. તેમના પગ નીચેની માટી ગરમ છે, પણ તેમના મનમાં એક ઠંડક છે જે સમાજની રૂઢિચુસ્ત દીવાલોને ઓગાળી શકે છે.

ત્યાં જ આ સંવાદ સંભળાય છે:
“આ દુનિયા આપણા પ્રેમ માટે નથી, પણ આ ધરતી તો છે ને?” યુવતી ધ્રૂજતા અવાજે પૂછે છે.
યુવાન કહે છે, “ધરતી ક્યાં ભેદ જાણે છે? તે તો ફક્ત વરસાદની રાહ જુએ છે, આપણા નસીબની જેમ.” [sigh]

ઈશ્વર પેટલીકરનું લેખન એટલે માનવ સ્વભાવનું ચીરફાડ કરતું વિશ્લેષણ. તેઓ લખે છે: “માણસ પોતાની અંદર એક આખી સંસ્કૃતિ લઈને ફરે છે, જે તેને બહારની દુનિયા સાથે લડતા શીખવે છે.” અહીં જ લેખકની કલા ખીલી ઉઠે છે. તેઓ જે રીતે પંચાયતી રજવાડા અને મનુષ્યના અહમ વચ્ચેનો સંઘર્ષ આલેખે છે, તે વાંચીને હૃદય ભરાઈ આવે છે.

‘Kachi Mati’ એ વાતની સાબિતી છે કે માણસ પોતે કાચી માટી જેવો છે; સામાજિક દબાણ તેને ગમે તેવો ઘાટ આપી દે છે, પરંતુ તે માટીની અંદર એક ભીની સુગંધ હંમેશા અકબંધ રહે છે. જ્યારે પાણીની અછત વચ્ચે માણસની માનવતા અને જ્ઞાતિવાદનો સામનો થાય છે, ત્યારે સત્ય બહાર આવે છે. શું આ યુગલનો પ્રેમ ગામના જૂના રિવાજોના પથ્થરને તોડી શકશે? કે પછી આ કાચી માટીના ઘડાની જેમ તેમનું નસીબ પણ તૂટી જશે? આ પ્રશ્નોના જવાબ તમને આ પુસ્તકના પાને પાને મળશે.