ਸੁਨੇਹੜੇ

ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਵੰਡ ਅਤੇ ਦਰਦ ਬਾਰੇ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਬਦਲ ਜਾਣਗੀਆਂ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੀ ਲਿਖਤ “Sunehade (Messages)” ਸਿਰਫ਼ ਇਤਿਹਾਸ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਨਸਾਨੀ ਰੂਹ ਦੀ ਉਹ ਚੀਖ ਹੈ ਜੋ ਨਫ਼ਰਤ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਮਿਟਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਇਸ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਦੇਸ਼ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਜ਼ਮੀਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਨਸਾਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਅਤੇ ਸਾਂਝੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਗਿਆ, ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਪੀੜਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕੌਮੀ ਸੰਤਾਪ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦੀ ਹੈ — “ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਫਿਰ ਮਿਲਾਂਗੀ, ਕਿੱਥੇ, ਕਿਵੇਂ, ਪਤਾ ਨਹੀਂ।” ਇਹ ਸਤਰਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਪਿਆਰ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹਾਲਾਤ ਦੀ ਬੇਰਹਿਮੀ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਾਕਤਵਰ ਹੈ।

ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਕਵਿਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਉਹ ਗਵਾਹ ਹੈ ਜੋ ਅੱਖਾਂ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ 1947 ਦੇ ਦੰਗਿਆਂ ਅਤੇ ਉਜਾੜੇ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ, ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੀ ਤੜਪ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਰਾਹੀਂ ਦਰਦ ਦਾ ਅਸਲੀ ਚਿਹਰਾ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ। [ਸਾਹ] ਕੁਝ ਲੋਕ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਕਹਿਣ ਕਿ ਕਵਿਤਾ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਨਹੀਂ ਭਰਦੇ, ਪਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸਾਫ਼ ਹੈ: ਕਵਿਤਾ ਜ਼ਖ਼ਮ ਭਰਦੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕੌਣ ਸੀ ਅਤੇ ਕੀ ਗੁਆ ਲਿਆ ਹੈ।

ਉਹ ਆਪਣੀ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ — “ਅੱਜ ਮੈਂ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ ਹਾਂ, ਆਪਣੀ ਕਬਰ ਵਿੱਚੋਂ ਬੋਲ।” ਇੱਥੇ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਇੱਕ ਡੂੰਘੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। [ਛੋਟਾ ਵਿਰਾਮ] ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਵਿਸਥਾਪਨ ਦੀ ਪੀੜ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਆਮ ਕਵਿੱਤਰੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵਿਦਰੋਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।

“Sunehade (Messages)” ਸਾਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨਫ਼ਰਤ ਦੀ ਕੰਧ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਮੁਆਫ਼ੀ ਅਤੇ ਹਮਦਰਦੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਹੀ ਢਾਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਇਸਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਪੰਨੇ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚੋਗੇ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛੋਗੇ: ਕੀ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸੇ ਨਫ਼ਰਤ ਦੇ ਕੈਦੀ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਦੀਆਂ ਇਹ ਸਤਰਾਂ ਸਾਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਰਸਤਾ ਦਿਖਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ?