सुनेहदे (संदेश)

फाळणीच्या भीषण जखमांनी रक्ताळलेला पंजाब आणि त्यातून उमटलेली एक आर्त साद म्हणजे अमृता प्रीतम यांचा ‘Sunehade (Messages)’ हा काव्यसंग्रह. एका देशाचे दोन तुकडे झाले असताना, एका कवयित्रीच्या मनात निर्माण झालेली हुरहूर आणि माणुसकी हरवल्याची खंत यातून जिवंत होते. ही केवळ कविता नाही, तर इतिहासाच्या पानांवर उमटलेले दुःखाचे अश्रू आहेत, जे आपल्याला पुन्हा एकदा माणुसकीची साद घालायला लावतात.

अमृता प्रीतम एका ठिकाणी लिहितात — “तू वारिस शाहला, कबरेंमधून उठून पुन्हा एकदा आजचा काळ लिहायला सांगितले आहेस.” या ओळींमधून त्यांचा आशय स्पष्ट होतो; त्या म्हणतात की, आजची परिस्थिती इतकी भयावह आहे की, महान कवी वारिस शाहलाही ती पाहून पुन्हा लिहावे लागेल. या पुस्तकाचा मुख्य विचार असा आहे की, द्वेषाच्या भिंती कितीही उंच असल्या तरी, प्रेमाची आणि शब्दांची शक्ती त्याहून मोठी असते.

साहित्य अकादमी पुरस्कारप्राप्त या संग्रहात अमृता प्रीतम फाळणीमुळे विस्थापित झालेल्या लोकांचे दुःख मांडतात. [short pause] त्या युद्धाच्या आकडेवारीपेक्षा मानवी भावनेच्या विनाशावर अधिक भर देतात. त्या सांगतात की, भूमीची विभागणी करणे सोपे असते, पण संस्कृती आणि काळजाचे तुकडे करणे अशक्य असते. काहींना वाटते की हे केवळ वैयक्तिक दुःख आहे, पण अमृता प्रीतम यांचे म्हणणे आहे की, हे सामूहिक स्मरण आहे, जे भविष्यातील चुका टाळण्यासाठी आवश्यक आहे. [sigh]

त्यांची प्रेरणा ही स्वतःच्या मायभूमीतून झालेले विस्थापन आहे. त्या म्हणतात — “जर माणुसकी जिवंत ठेवायची असेल, तर माफी आणि करुणेचा मार्ग स्वीकारावाच लागेल.” हा संग्रह वाचताना आपण एका अशा प्रवासावर निघतो, जिथे वेदनेचा शेवट हा आशेच्या एका नव्या पहाटेत होतो.

अमृता प्रीतम यांचा हा प्रवास आपल्याला एका अशा वळणावर आणून सोडतो जिथे आपण स्वतःला प्रश्न विचारतो— द्वेष मोठा की माणुसकी? ‘Sunehade (Messages)’ वाचून झाल्यावर, आपल्या मनात एक खोल प्रश्न उरतो: आपण आपल्या भविष्यात या दुःखाची पुनरावृत्ती टाळण्यासाठी खरोखरच तयार आहोत का? ज्यांना इतिहासाच्या आरशात माणुसकीचा चेहरा पहायचा आहे, त्यांनी हे पुस्तक नक्की वाचावे.