ਮਨਸਾਈ ਨਾ ਦੀਵਾ

ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਨੇਰੇ ਵਾਲੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੱਕ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਦੀਵਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਜ਼ਵੇਰਚੰਦ ਮੇਘਾਨੀ ਦੀ ਰਚਨਾ “Mansai Na Diva” ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦਾ ਅਸਲ ਦੀਵਾ ਉਦੋਂ ਜਗਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਬੇਇਨਸਾਫੀ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਇੱਕ ਸੱਚਾਈ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਸਾਧਾਰਨ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਬਲ ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਦੀ ਨੀਂਹ ਕਿਵੇਂ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਮੇਘਾਨੀ ਇੱਕ ਲੋਕ-ਕਲਾਕਾਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੌਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਮੋਤੀ ਲੱਭੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਇਹ ਦਰਸਾਉਣਾ ਸੀ ਕਿ ਵੱਡੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਇਕਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਬਲਿਦਾਨਾਂ ਨਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਕੰਜੀ ਦਾ ਆਪਣੀ ਧੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਸਮਾਜਿਕ ਰੁਤਬੇ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪਾਰਵਤੀ ਵਰਗੀ ਵਿਧਵਾ ਦਾ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣਾ ਰਾਹ ਚੁਣਨਾ, ਹਰ ਪੰਨਾ ਸਾਨੂੰ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਦਾ ਪਾਠ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੇ ਲੇਖਕ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਮਾਨਸਾਈના દીવા કોઈ આકાશમાંથી નથી ઉતરતા, એ તો માણસના હૃદયમાંથી પ્રગટે છે।” ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹਮਦਰਦੀ ਕੋਈ ਬਾਹਰੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦ ਅਜਿਹੀ ਤਾਕਤ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਬਣਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਿੰਡ ਵਾਲੇ ਮਿਲ ਕੇ ਸੋਕੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਬਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਏਕਤਾ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹਥਿਆਰ ਹੈ।

ਕੁਝ ਆਲੋਚਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਘਟਨਾਵਾਂ ਬਹੁਤ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਹਨ, ਪਰ ਮੇਘਾਨੀ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸਾਫ਼ ਹੈ: ਜੇਕਰ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੇ ਨੈਤਿਕ ਫਰਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਅਜਿਹਾ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਹੀ ਸਾਡੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਹਕੀਕਤ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। [uhm] ਦਇਆ ਵਰਗੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦਾ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਕਟ ਵੇਲੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਯੋਗਦਾਨ ਇਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਮਦਰਦੀ ਹੀ ਇੱਕ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਬਚਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੋਚਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰੇਗੀ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ ਦਾ ‘ਦੀਵਾ’ ਕੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਰਾਹ ਦਿਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਜ਼ਵੇਰਚੰਦ ਮੇਘਾਨੀ ਦੀ ਕਲਮ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ ਇਹ ਰਚਨਾ “Mansai Na Diva” ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਸ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਨਾਲ ਮਿਲਾਵੇਗੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਸੀਂ ਸ਼ਾਇਦ ਭੀੜ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਗੁਆ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਉਸ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ?