મંસાઈના દીવા

ઝવેરચંદ મેઘાણી જ્યારે સૌરાષ્ટ્રના ગામડાઓની ધૂળમાં ભટકી રહ્યા હતા, ત્યારે તેમને એક એવી સત્યતા જોવા મળી જે ઇતિહાસના પાનાઓ પર ક્યાંય નોંધાયેલી નહોતી. તેમને સમજાયું કે સમાજનું સાચું ઘડતર કોઈ રાજાઓ કે સૈનિકો નહીં, પરંતુ સામાન્ય માણસોના અદ્રશ્ય ત્યાગ અને માનવતાથી થાય છે. આ ખોજમાંથી જન્મ્યું પુસ્તક ‘Mansai Na Diva’. આ પુસ્તકનો મુખ્ય સાર એટલો જ છે કે સંઘર્ષની વચ્ચે પણ માણસ પોતાની માનવતાને કેવી રીતે જીવંત રાખી શકે છે.

મેઘાણીએ આ પુસ્તકમાં પાત્રોની એવી શ્રેણી રજૂ કરી છે જે લોખંડી મનોબળ ધરાવે છે. જેમ કે કાનજી, જે સામાજિક પ્રતિષ્ઠા કરતાં દીકરીની ખુશીને વધુ મહત્વ આપે છે, અથવા પાર્વતી જેવી વિધવા સ્ત્રી, જે સામાજિક બંધનોને તોડીને આત્મનિર્ભરતાનું પ્રતીક બને છે. લેખક એક જગ્યાએ લખે છે – “માણસાઈના દીવા તો અંધારામાં જ પ્રગટે છે.” આ પંક્તિ દ્વારા તેઓ સમજાવે છે કે જ્યારે જીવનમાં મુસીબતોનો અંધકાર હોય, ત્યારે જ સાચા માનવીય ગુણોનો પ્રકાશ બહાર આવે છે.

આ કૃતિમાં કેટલાક નોંધપાત્ર દાખલાઓ છે. દુષ્કાળના સમયે ગામના લોકોએ એકસાથે મળીને જળાશય બનાવ્યું, તે તેમની સામૂહિક એકતાની સાક્ષી પૂરે છે. મેઘાણીએ રવિશંકર મહારાજના જીવનના સંઘર્ષોને પણ એટલી બારીકાઈથી આલેખ્યા છે કે વાચકને લાગે છે કે તેઓ પોતે ત્યાં હાજર છે. [short pause] કદાચ કોઈ પૂછે કે, શું આ માત્ર વાર્તાઓ છે? ના, આ તો માનવ સ્વભાવનું એવું દર્શન છે જે સાબિત કરે છે કે પરિવર્તન હંમેશા બહારથી નહીં, પણ હૃદયમાંથી આવે છે.

તેમના સંશોધન અને અનુભવો પરથી મેઘાણીએ એ વાત પર ભાર મૂક્યો છે કે કરુણા અને સહકાર એ માણસના સૌથી મોટા હથિયારો છે. [sigh] ‘Mansai Na Diva’ આપણને એ સમજાવે છે કે સાચો માણસ તે છે જે બીજાના દુઃખને પોતાનું માને. જો તમે પણ માણસાઈની કોઈ એવી જ્યોત શોધી રહ્યા છો જે તમારા અંતરને સ્પર્શી જાય, તો આ પુસ્તક તમારા માટે છે. શું તમે જાણવા તૈયાર છો કે આ સામાન્ય માણસોએ કઈ રીતે અસામાન્ય ઇતિહાસ રચ્યો?