ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪੀਂਘ

ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਔਲਖ ਦੀ ਰਚਨਾ “Putthar te Peengh” ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਪੇਂਡੂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨੀ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਨਿਆਂ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜਿਉਂਦੇ-ਜਾਗਦੇ ਨਾਟਕੀ ਅਨੁਭਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਉਸ ਅਦਿੱਖ ਚੀਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੈ ਜੋ ਕਰਜ਼ੇ ਦੇ ਬੋਝ ਹੇਠ ਦੱਬੇ ਹੋਏ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ।

ਮੈਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਯਾਦ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਗਰੀਬ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਖਾਹਿਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਮਜਬੂਰੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਤੇਲ ਦੀ ਮੱਧਮ ਲਾਲਟੈਣ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਕੰਧਾਂ ‘ਤੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਨਚਾ ਰਹੀ ਹੈ। [short pause] ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਲ੍ਹੀ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਤੂੜੀ ਦੇ ਘਰ ਦੀ ਗੰਧ ਰਚੀ-ਵਸੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਸੰਵਾਦ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ—ਜਦੋਂ ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਪੁੱਤ, ਜ਼ਮੀਨ ਤਾਂ ਮਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜੇ ਇਹ ਮਾਂ ਹੀ ਭੁੱਖੀ ਮਾਰਨ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਬੰਦਾ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵੇ?” ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਜਵਾਬ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਬਸ ਚੁੱਪ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਹੀ ਅੱਗ ਹੈ।

ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਔਲਖ ਦੀ ਕਲਮ ਦਾ ਜਾਦੂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਹੈ; ਉਹ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦਵੰਦ ਨੂੰ ਇੰਨੀ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਉਕੇਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਾਠਕ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਖੁਦ ਉਸੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤਾਂ ਪੀਂਘ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਕਦੇ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਦੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਖੁਰਦਰੇਪਨ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ।” [uhm] ਇਹ ਲੇਖਕ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਮਾਜਿਕ ਨਾਬਰਾਬਰੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਮਨੁੱਖੀ ਆਸ ਦੀ ਜੋਤ ਨੂੰ ਬੁਝਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ।

“Putthar te Peengh” ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਤਬਦੀਲੀ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਉੱਠੀ ਹਰ ਉਸ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇਨਸਾਫ਼ ਮੰਗਦੀ ਹੈ। ਕੀ ਇਹ ਪੀਂਘ ਕਦੇ ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਉਚਾਈ ‘ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਰੁਕੇਗੀ, ਜਾਂ ਇਹ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਗਤੀ ਇੰਝ ਹੀ ਜਾਰੀ ਰਹੇਗੀ? ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਹਰ ਪੰਨਾ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾਈ ਤੋਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਇਸ ਸਫ਼ਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਜ਼ਰੂਰ ਬਣੋ।