ਨਿਰਮਲਾ

ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ‘Nirmala’ ਨਾਵਲ ਲਿਖਣ ਵੇਲੇ ਮੁਨਸ਼ੀ ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ‘ਤੇ ਇੰਨੀ ਡੂੰਘੀ ਚੋਟ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਰਚਨਾ ਸਮਾਜਿਕ ਰੋਹ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇਗੀ? ਇਹ ਨਾਵਲ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਖਾਮੋਸ਼ ਚੀਖ ਹੈ।

ਕਲਪਨਾ ਕਰੋ, ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਦੇ ਦੀਵੇ ਦੀ ਮੱਧਮ ਰੌਸ਼ਨੀ ਕੰਧਾਂ ‘ਤੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਬਣਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਬਾਹਰ ਹਨੇਰਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਦਰ ਨਿਰਮਲਾ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡਰ ਹੈ—ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਡਰ ਜੋ ਉਮਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਫ਼ਾਸਲੇ ਵਾਲੇ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। [short pause] ਇੱਥੇ ਮੁਨਸ਼ੀ ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ ਦਾ ਹੁਨਰ ਸਾਫ਼ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ: “ਉਸਦਾ ਮਨ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਨਾਮੋ-ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।”

ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਮੇਰੇ ਜ਼ਿਹਨ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਤਾਜ਼ਾ ਹੈ। ਨਿਰਮਲਾ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਪਤੀ ਤੋਤਾਰਾਮ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਤੋਤਾਰਾਮ ਆਪਣੀ ਸ਼ੱਕੀ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, “ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਘਰ ਆਪਣਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕੈਦੀ ਵਾਂਗ ਹੈ?” ਨਿਰਮਲਾ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ, ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਡੂੰਘਾ [sigh] ਭਰਦੀ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਮਨ ਬੋਲਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸੀ, ਪਰ ਸਮਾਜ ਨੇ ਉਸਦੇ ਖੰਭ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ ਸਨ।

ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਸਿਰਫ਼ ਦਾਜ ਪ੍ਰਥਾ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹ ਮਰਦ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਮਾਜ ਦੇ ਉਸ ਖੋਖਲੇਪਣ ਦਾ ਪਰਦਾਫਾਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਮਾਸੂਮ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ ਦੀ ਕਲਮ ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਤਿੱਖੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਖੋਖਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਨਿਰਮਲਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਾਹ ਨਹੀਂ ਤਿਆਗਦੀ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਵਾਲ ਛੱਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਤੋਤਾਰਾਮ ਵਰਗੇ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਬਦਲਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੀ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੀ ਬਲੀ ਦੇ ਕੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ? [long pause] ਇਸਦਾ ਜਵਾਬ ‘Nirmala’ ਦੇ ਹਰ ਪੰਨੇ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਬਣ ਕੇ ਵਗਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੀਆਂ ਡੂੰਘਾਈਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦੇਵੇਗੀ।