ਦਯਾਰਾਮ ਨੂ ਕਾਵਿਆ

ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦਾ ਮੋਹ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ—ਕੀ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕਦੇ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ? ਦਇਆਰਾਮ ਦੀ ਰਚਨਾ “Dayaram Nu Kavya” ਇਸ ਅਜੀਬ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਨੂੰ ਬੜੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਨਾਲ ਸੁਲਝਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤੀ ਹੀ ਉਹ ਰਾਹ ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੇ ਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਕੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਇੱਕਮਿਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਦਇਆਰਾਮ, ਜੋ ਖੁਦ ਇੱਕ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਭਗਤ ਅਤੇ ਕਵੀ ਸਨ, ਨੇ ਆਪਣੀ ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਜ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ—”ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਅੱਗ ਹੀ ਮਿਲਣ ਦਾ ਅਸਲੀ ਆਧਾਰ ਹੈ।” ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਕਮੀ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਅਧਿਆਤਮਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਵਧ ਸਕਦਾ। [short pause]

ਦਇਆਰਾਮ ਦੀਆਂ ਗਰਬੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਜਾਦੂ ਹੈ। ਉਹ ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਾਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਾਅਵਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰਿਕ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕੋਈ ਸਜ਼ਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਮੈਂ ਤਾਂ ਬਸ ਉਸ ਦੀ ਲੀਲਾ ਵਿੱਚ ਖੋਇਆ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਰਾਹੀ ਹਾਂ।” [sigh] ਇੱਥੇ ਉਹ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੂੰਦ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਗਵਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਤ ਆਪਣੇ ਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ‘ਅਨੰਦ’ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਤਰਾਜ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਸਮਰਪਣ ਵਿਹਾਰਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਪਰ ਦਇਆਰਾਮ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਮਰਪਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਭੱਜਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹਰ ਕੰਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸਮਝ ਕੇ ਕਰਨਾ ਹੈ।

[uhm] ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਸਿਰਫ਼ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਤਮਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤੀ ਹੀ ਉਹ ਰਾਹ ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੇ ਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਕੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਇੱਕਮਿਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਮਿਲਾਪ ਦੇ ਅਨੰਦ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ? “Dayaram Nu Kavya” ਦੇ ਪੰਨੇ ਪਲਟੋ ਅਤੇ ਇਸ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸਫਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣੋ।