ਅਨੰਦਮਠ

ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਜੋਸ਼, ਜੋ ਮੌਤ ਨੂੰ ਵੀ ਇੱਕ ਤਿਉਹਾਰ ਵਾਂਗ ਗਲੇ ਲਗਾ ਲਵੇ। ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੈ ਬੰਕਿਮ ਚੰਦਰ ਚਟੋਪਾਧਿਆਏ ਦੇ ਨਾਵਲ ‘Anandamath’ ਦਾ। ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਇਸਦੇ ਪੰਨੇ ਪਲਟਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਲਕਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਠਦਾ ‘ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ’ ਦਾ ਗੂੰਜਦਾ ਨਾਅਰਾ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਮੇਰੇ ਜ਼ਹਿਨ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਾਜ਼ਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਨੇਰੀ ਰਾਤ ਹੈ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੁਪਤ ਮੰਦਿਰ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਹੈ। ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਕਪੂਰ ਅਤੇ ਗਿੱਲੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਮਹਿਕ ਹੈ। ਦੀਵੇ ਦੀ ਮੱਧਮ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਸਤਿਆਨੰਦ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਸਖ਼ਤ ਹੈ। [short pause] ਭਵਾਨੰਦ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਸਤਿਆਨੰਦ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, “ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਤਿਆਗਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੈਂ?” ਭਵਾਨੰਦ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, “ਜਿਸ ਦਿਨ ਮੈਂ ਇਸ ਮਾਰਗ ‘ਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖਿਆ, ਉਸੇ ਦਿਨ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਡਰ ਅਤੇ ਮੋਹ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।”

ਬੰਕਿਮ ਚੰਦਰ ਚਟੋਪਾਧਿਆਏ ਦੀ ਲਿਖਣੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਜਾਦੂ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਮਾਂ ਹੀ ਸਾਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਮਾਂ ਹੀ ਸਾਡਾ ਗਿਆਨ ਹੈ।” ਇਹ ਨਾਵਲ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਸਵਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਕਿਸਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਹੈ—ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਂ ਉਸ ਧਰਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। [medium pause] ਸਤਿਆਨੰਦ ਦੇ ਮਨ ਦਾ ਦਵੰਦ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰਤਾ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਅਸਲ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਇਸਦੇ ਸੰਵਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਇੱਕ ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਕਠਿਨ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਆਤਮ-ਸਨਮਾਨ ਉਸਨੂੰ ਮਰਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਇੱਕ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ। [sigh]

ਕੀ ਸਤਿਆਨੰਦ ਆਪਣੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਪਾਵੇਗਾ? ਕੀ ਉਹ ਮਾਂ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਪੂਰਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ? ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਜੋਸ਼ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਜੋ ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ‘Anandamath’ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਇੱਕ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ, ਇੱਕ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਪੰਨੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੱਕ, ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੇ ਇਨਸਾਨ ਨਹੀਂ ਰਹੋਗੇ।