ਸੇਈ ਸਮੇਂ

ਨਬੀਨਕੁਮਾਰ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਕਲਕੱਤਾ ਦੀਆਂ ਬਦਲਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਦੁਚਿੱਤੀ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਪੁਰਾਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸਮਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪਿਆਸ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਵੀ।

ਸੁਨੀਲ ਗੰਗੋਪਾਧਿਆਏ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਤ ‘Sei Samay’ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡੂੰਘੀ ਉਡਾਣ ਹੈ ਜਦੋਂ ਬੰਗਾਲ ਦਾ ਨਵਜਾਗਰਣ ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ ‘ਤੇ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਮਾਈਕਲ ਮਧੁਸੂਦਨ ਦੱਤ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਗੂੰਜ ਹੈ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ ਚੰਦਰ ਵਿਦਿਆਸਾਗਰ ਦੇ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਤਪਸ਼।

ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਅੱਜ ਵੀ ਯਾਦ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮਹਿਫ਼ਲ ਵਿੱਚ ਮੋਮਬੱਤੀਆਂ ਦੀ ਮੱਧਮ ਰੌਸ਼ਨੀ ਕੰਧਾਂ ‘ਤੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਬਣਾ ਰਹੀ ਹੈ। [short pause] ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਅਤਰ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਮਹਿਕ ਹੈ। ਨਬੀਨਕੁਮਾਰ ਇੱਕ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਕੰਬ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਸਦਾ ਡਰ ਉਸਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮਰਿਆਦਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, “ਕੀ ਮੈਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਆਜ਼ਾਦ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮੋਹਰਾ ਹਾਂ?” [medium pause]

ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਦਲਾਅ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ‘ਤੇ ਹੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਨੀਲ ਗੰਗੋਪਾਧਿਆਏ ਦੀ ਕਲਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜਾਦੂ ਹੈ ਜੋ ਪੱਥਰਾਂ ਅਤੇ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅੱਥਰੂ ਹਨ ਜੋ ਚੁੱਪਚਾਪ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਯੁੱਗ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖ ਰਹੇ ਸਨ।”

ਇਸ ਰਚਨਾ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਇਸਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਸੋਚਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸੇ ‘Sei Samay’ ਯਾਨੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਜੀ ਰਹੇ ਹਾਂ? [sigh]

ਕੀ ਨਬੀਨਕੁਮਾਰ ਆਪਣੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਸੁਣ ਸਕੇਗਾ, ਜਾਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਉਸਨੂੰ ਦਬਾ ਦੇਵੇਗਾ? ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਉਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਫ਼ਰ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੈ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਹੁਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ।