ਸਵਾਮੀ

‘ਸਵਾਮੀ’ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਵਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਸੱਤਾ ਦੇ ਸਿਖਰ ’ਤੇ ਬੈਠੇ ਇੱਕ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਟੁੱਟਦੇ ਹੋਏ ਦਿਲ ਦੀ ਉਹ ਮਹਾਂਗਾਥਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਰਣਜੀਤ ਦੇਸਾਈ ਨੇ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਰਾਹੀਂ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਭਾਰ ਚੁੱਕਣਾ ਕਿੰਨਾ ਇਕੱਲਾ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੱਲ ਲੈ ਚੱਲਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਮੇਰੇ ਜ਼ਿਹਨ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਤਾਜ਼ਾ ਹੈ। ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਵਾੜਾ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੀਵੇ ਦੀ ਮੱਧਮ ਰੌਸ਼ਨੀ ਕੰਧਾਂ ’ਤੇ ਲੰਮੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਪਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਚੰਦਨ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਆਉਂਦੀ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਪੌੜਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਤਣਾਅ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਮਾਧਵਰਾਓ ਪੇਸ਼ਵਾ ਮੇਜ਼ ’ਤੇ ਝੁਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਉਮਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਈਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਸਾਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਬੁੜਬੁੜਾਉਂਦੇ ਹਨ, “ਕੀ ਮੈਂ ਸਾਮਰਾਜ ਬਚਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਹੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੀ ਭੇਟ ਚੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ?” [short pause]

ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਾਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ ਮਾਧਵਰਾਓ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਰਮਾਬਾਈ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਈ ਗੱਲਬਾਤ। ਰਮਾਬਾਈ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ, “ਤੁਸੀਂ ਕਦੋਂ ਤੱਕ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਥਰ ਬਣੇ ਰਹੋਗੇ?” ਮਾਧਵਰਾਓ ਭਾਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, “ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਦਿਲ ਨੂੰ ਪੱਥਰ ਰੱਖਣਾ ਹੀ ਮੇਰੀ ਮਜਬੂਰੀ ਹੈ।” [sigh]

ਰਣਜੀਤ ਦੇਸਾਈ ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਰੋਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਸ਼ਕਤੀ ਉਹ ਅੱਗ ਹੈ ਜੋ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾੜਦੀ ਹੈ।” ਇਸ ਨਾਵਲ ਦਾ ਅਸਲ ਸਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸੱਤਾ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦੇ।

ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਤਿਹਾਸ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਤਰਾਸਦੀ ਹੈ ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਹਿਲਾ ਦੇਵੇਗੀ। ਜਦੋਂ ਮਾਧਵਰਾਓ ਆਪਣੀ ਆਖਰੀ ਸਾਹਾਂ ’ਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਕੀ ਦੇਖਦੇ ਹਨ—ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਾਮਰਾਜ ਜਾਂ ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਮਾਣੀ ਹੀ ਨਹੀਂ? [long pause] ਕੀ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਵਾਮੀ ਸਨ, ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮਜਬੂਰ ਇਨਸਾਨ? ਇਹ ਜਾਨਣ ਲਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਸਫ਼ਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਨਾ ਪਵੇਗਾ।