ਰੰਗਭੂਮੀ (The Arena)

ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਨਸ਼ੀ ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ ਨੇ ‘Rangbhoomi’ ਦੀ ਰਚਨਾ ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਦਯੋਗੀਕਰਨ ਦੀ ਹਨੇਰੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੂਰਦਾਸ ਦਾ ਇਹ ਅਮਰ ਕਿਰਦਾਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ ਦੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਇੱਕ ਅੰਨ੍ਹਾ ਭਿਖਾਰੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਉਦਯੋਗਪਤੀ ਜੌਨ ਸੇਵਕ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਲਪਨਾ ਕਰੋ, ਪਿੰਡ ਦੀ ਤਪਦੀ ਦੁਪਹਿਰ ਹੈ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਮਹਿਕ ਘੁਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਸੂਰਦਾਸ ਆਪਣੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਝੌਂਪੜੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਚਾਨਣ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੂਹ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ‘ਤੇ ਅਡੋਲਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਜੌਨ ਸੇਵਕ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਸਿਰਫ਼ ਮਿੱਟੀ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸਾਡੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਕਦੀ ਨਹੀਂ।” ਸੇਵਕ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਲਾਲ-ਪੀਲਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੂਰਦਾਸ ਦਾ ਸ਼ਾਂਤ ਅੰਦਾਜ਼ ਉਸ ਦੇ ਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਕੰਬਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸੂਰਦਾਸ ਆਪਣੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, “ਕੀ ਤਾਕਤ ਸਿਰਫ਼ ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਾਂ ਉਸ ਹੌਸਲੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਗੁਆ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਬਚਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ?” ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਮਾਨਵੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ ਦੀ ਕਲਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਜਾਦੂਈ ਤਾਕਤ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਾਦਗੀ ਹੈ ਜੋ ਸਿੱਧਾ ਰੂਹ ਨੂੰ ਛੂੰਹਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਮਨੁੱਖੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰੰਗਮੰਚ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੈ।” [sigh]

‘Rangbhoomi’ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅਨਿਆਂ ਖਿਲਾਫ਼ ਇੱਕ ਆਵਾਜ਼ ਉੱਠਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੂਰੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। [short pause] ਕੀ ਸੂਰਦਾਸ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਸੀ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ? ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਚਿਣਗ ਪੈਦਾ ਕਰੇਗਾ, ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਹਰ ਪੰਨੇ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। [uhm] ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪੁਸਤਕ ਨਹੀਂ, ਇੱਕ ਅਨੁਭਵ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਹਰ ਕਿਸੇ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।