ਰਾਗ ਦਰਬਾਰੀ

ਰੰਗਨਾਥ, ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਖੋਜਾਰਥੀ, ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਵਪਾਲਗੰਜ ਦੇ ਪਿੰਡ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਭਾਲ ਲਵੇਗਾ। ਪਰ ਉਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸੱਚਾਈ ਇੱਕ ਮਜ਼ਾਕ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ। ਉਹ ਬੈਠਾ ਹੈ ਵੈਦਿਆ ਜੀ ਦੇ ਡਰਾਇੰਗ ਰੂਮ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਹੁੱਕੇ ਦਾ ਧੂੰਆਂ ਅਤੇ ਸੱਤਾ ਦੀ ਗੰਧ ਰਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਕੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਉੱਗੀ ਕਾਈ ਅਤੇ ਬੇਰੰਗ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਫੋਟੋ ਫਰੇਮ ਉਸ ਪੁਰਾਣੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਗਵਾਹ ਹਨ ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਖੋਖਲੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। [short pause]

ਵੈਦਿਆ ਜੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦੀ ਹੈ: “ਰੰਗਨਾਥ, ਤੂੰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਨੇ, ਪਰ ਇੱਥੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀ ਹੈ।” ਰੰਗਨਾਥ ਚੁੱਪ ਹੈ, ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸਮਝ ਉੱਗ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਹਰ ਰਿਸ਼ਤਾ ਇੱਕ ਸੌਦਾ ਹੈ।

“Raag Darbari” ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਉਸ ਚਿਹਰੇ ਦਾ ਪਰਦਾਫਾਸ਼ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀਲਾਲ ਸ਼ੁਕਲਾ ਦੀ ਕਲਮ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਸੱਚ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ: “ਇੱਥੇ ਹਰ ਕੋਈ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਹ ਜੋ ਦੇਖ ਕੇ ਵੀ ਅਣਦੇਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।” [medium pause]

ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਇਸਦੇ ਵਿਅੰਗ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਸ਼ੁਕਲਾ ਦਾ ਲਿਖਣ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ ਅਜਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹਸਾਉਂਦੇ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਝੰਜੋੜਦੇ ਵੀ। ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਸਿੱਖਿਆ, ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਅਦਾਰੇ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ—ਵੈਦਿਆ ਜੀ—ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਬਚਾਉਣ ਦੇ ਸਾਧਨ ਬਣ ਗਏ ਹਨ। [sigh]

ਜਦੋਂ ਰੰਗਨਾਥ ਪਿੰਡ ਛੱਡਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡੂੰਘਾ ਸਵਾਲ ਉੱਠਦਾ ਹੈ—ਕੀ ਇਹ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਵਪਾਲਗੰਜ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਇਹ ਸਾਡੇ ਸਭ ਦੇ ਅੰਦਰ ਘਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ? ਕੀ ਉਹ ਇਸ ਦਲਦਲ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਪਾਵੇਗਾ? “Raag Darbari” ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਸ ਮੋੜ ‘ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਦੇਖਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਨਾਵਲ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਇੱਕ ਤਿੱਖਾ ਆਇਨਾ ਹੈ।