ਬੀਚੂਵਾ ਬੇਲੇ (ਪਸੀਨਾ)

ਬੇਚੈਨੀ ਅਤੇ ਹੌਸਲੇ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੈ ‘Beechuva Bele’। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਧੂੜ ਭਰੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਨਮਾਨ ਨੂੰ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਰੋਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਜੀਉਣ ਦੀ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਤਾਂਘ ਵੀ ਜਿਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਰੱਮਾ ਦੇ ਮੱਥੇ ’ਤੇ ਚਮਕਦਾ ਪਸੀਨਾ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇਗਾ—ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਪਸੀਨਾ ਜੋ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਸਟਮ ਦੀਆਂ ਬੇਇਨਸਾਫੀਆਂ ਦਾ ਵੀ।

ਦੇਵਨੁਰੂ ਮਹਾਦੇਵਾ ਨੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸਿਰਜਿਆ ਹੈ ਜੋ ਮੇਰੇ ਜ਼ਹਿਨ ਤੋਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਦੀ ਦੁਪਹਿਰ ਹੈ, ਪਿੰਡ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤਰੇੜਾਂ ਖਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਮਰੱਮਾ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਹਵਾ ਭਾਰੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਉੱਚ-ਜਾਤੀ ਦਾ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਉਸਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਸਕਾਰ ਹੈ, “ਤੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਇੱਥੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ?” ਮਰੱਮਾ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਝੁਕ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਚੁੱਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਤਾਕਤ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗੂੰਜਦੀ ਹੈ। [medium pause]

ਮਹਾਦੇਵਾ ਦੀ ਲਿਖਣ ਕਲਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਖੂਬਸੂਰਤ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਵਾਦ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਸੰਘਰਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰਹਿਣ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਗੁਆ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ।” [sigh]

ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਸਿਰਫ਼ ਦਲਿਤ ਜੀਵਨ ਦੀ ਤਰਾਸਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਹੈ—ਕਿ ਕੀ ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਕੀਮਤ ਉਸਦੀ ਜਾਤ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸਦੇ ਪਸੀਨੇ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਤੋਂ ਤੈਅ ਹੋਵੇ? ‘Beechuva Bele’ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦੇਵੇਗੀ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਬਰਾਬਰੀ ਲਈ ਲੜਨ ਵਾਲੇ ਹਰ ਉਸ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੈ ਜੋ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। [long pause] ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜੋ ਮਹਾਦੇਵਾ ਨੇ ਇੰਨੀ ਬੇਬਾਕੀ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖੀ ਹੈ?