ਜਨਮਭੂਮੀ ਨੀ ਮਾਟੀ

ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘Janmabhoomi Ni Mati’ ਲਿਖਣ ਵੇਲੇ ਝਵੇਰਚੰਦ ਮੇਘਾਨੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਣ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨੂੰ ਅਮਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਭਾਵਨਗਰ ਦੀਆਂ ਤੰਗ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਵੇਰ ਦੀ ਲਾਲੀ ਖਿੱਲਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਕੱਚੇ ਘਰਾਂ ਦੀ ਸਿੱਲ੍ਹੀ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਚੁੱਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਠਦੇ ਧੂੰਏਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਘੁਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਅਰਜੁਨ, ਜੋ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੇ ‘ਸਵਰਾਜ’ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਗ-ਰਗ ਵਿੱਚ ਵਸਾਈ ਬੈਠਾ ਹੈ, ਅਚਾਨਕ ਰੁਕਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਹੈ, ਪਰ ਮੱਥੇ ‘ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ। ਲਕਸ਼ਮੀ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਖੱਦਰ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਹਨ। ਲਕਸ਼ਮੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਕੀ ਇਹ ਲੜਾਈ ਸਿਰਫ਼ ਜੇਲ੍ਹ ਜਾਣ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਹੈ?” ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਹੌਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, “ਨਹੀਂ ਲਕਸ਼ਮੀ, ਇਹ ਤਾਂ ਉਸ ਨੀਂਹ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ‘ਤੇ ਕੱਲ੍ਹ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇਗਾ।” [short pause]

ਮੇਘਾਨੀ ਦੀ ਲਿਖਣੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਜਾਦੂਈ ਰਵਾਨਗੀ ਹੈ ਜੋ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਮਾਤਭੂਮੀ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਇੱਕ ਕਣ ਵੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ।” ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੱਚਾਈ ਹੈ। ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡਰ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਇਸ ਲੰਬੀ ਲੜਾਈ ਨੂੰ ਸਹਿ ਸਕਣਗੇ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਉਸ ਨੂੰ ਡਿੱਗਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।

ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਕੇਵਲ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਾ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਪਿੰਡ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਰਜੁਨ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲੀ ਤਾਕਤ ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕਜੁੱਟ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਕੀ ਅਰਜੁਨ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਰੰਗ ਲਿਆਵੇਗੀ? ਕੀ ‘Janmabhoomi Ni Mati’ ਦੀ ਇਹ ਗਾਥਾ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰ ਸਕੇਗੀ? ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਭਾਵਨਗਰ ਦੀ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਦੱਬਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੇਘਾਨੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਰਾਹੀਂ ਜਿਉਂਦਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। [sigh]