ਚਾਣਕਿਆ ਦਾ ਜਾਪ

ਅਸ਼ਵਿਨ ਸੰਘੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਚਾਣਕਯ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਉਤਸੁਕਤਾ ਸੀ—ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਇੱਕ ਆਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਇੱਕ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, ਕੀ ਇਹ ਨੀਤੀਆਂ ਅੱਜ ਵੀ ਓਨੀਆਂ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹਨ? ਇਸੇ ਸਵਾਲ ਨੇ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ “Chanakya’s Chant” ਨੂੰ।

ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਵੀ ਤਾਜ਼ਾ ਹੈ। ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਕਪੂਰ ਦੀ ਤਿੱਖੀ ਮਹਿਕ ਹੈ, ਦੀਵੇ ਦੀ ਮੱਧਮ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਰਾਂ ‘ਤੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਨੱਚ ਰਹੇ ਹਨ। ਚਾਣਕਯ ਬੈਠਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ‘ਤੇ ਲਕੀਰਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਭਾਰ ਵਾਂਗ ਡੂੰਘੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਸ਼ਿਖਾ ਨੂੰ ਗੰਢ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਹੈ। ਉਹ ਚੰਦਰਗੁਪਤ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਰਾਜ ਕਦੇ ਵੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਾਲ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।” ਚੰਦਰਗੁਪਤ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, “ਕੀ ਅਸੀਂ ਅਪਰਾਧੀ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗੇ?” ਚਾਣਕਯ ਦਾ ਜਵਾਬ ਹੈ, “ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਫ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਚੰਗੇ ਇਨਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ।”

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਪੰਡਿਤ ਗੰਗਾਸਾਗਰ ਮਿਸ਼ਰਾ ਆਪਣੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ, ਚਾਹ ਦੀ ਚੁਸਕੀ ਲੈਂਦਿਆਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ਤਰੰਜ ਦੀ ਖੇਡ ਵਾਂਗ ਹਿਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, “ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।” ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤਣਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ [uhm] ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਅਸਲ ਸਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸੱਤਾ ਦਾ ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸੁਭਾਅ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਦਲੇ। ਸਿਰਫ ਹਥਿਆਰ ਬਦਲੇ ਹਨ।

ਅਸ਼ਵਿਨ ਸੰਘੀ ਦੀ ਲਿਖਣ ਸ਼ੈਲੀ ਕਮਾਲ ਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਇਤਿਹਾਸ ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਹੈ, ਜੋ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਹੀ ਧੁਨ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਬਸ ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।” ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਸੋਚਣ ‘ਤੇ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਅਸੀਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਅਸੀਂ ਵੀ ਕਿਸੇ ਅਦਿੱਖ ਚਾਣਕਯ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਾਂ?

ਜਦੋਂ ਗੰਗਾਸਾਗਰ ਦੀ ਮੋਹਰੀ, ਚਾਂਦਨੀ ਗੁਪਤਾ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਕੁਰਸੀ ਵੱਲ ਕਦਮ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੀ ਉਸਦੀ ਜਿੱਤ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਫਲਤਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਹਾਰ? ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਸਿਆਸਤ, ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਰਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ “Chanakya’s Chant” ਤੁਹਾਡੀ ਸੋਚਣ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਬਦਲ ਦੇਵੇਗੀ। [sigh] ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਤਿਆਰ ਹੋ ਇਹ ਜਾਣਨ ਲਈ ਕਿ ਪਰਦਾ ਕਿਵੇਂ ਗਿਰਦਾ ਹੈ?