ਗੀਤਾਂਜਲੀ (ਸੌਂਗ ਆਫ਼ਰਿੰਗਜ਼)

‘Gitanjali (Song Offerings)’ ਨੇ ਪੂਰਬੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਕੇ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਕੋਈ ਦੂਰ ਬੈਠੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਹਰ ਸਾਹ ਲੈਂਦੀ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਡੂੰਘੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸੋਚ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਸਲੀ ਉਦੇਸ਼ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਸ ਅਨੰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਇੱਕਮਿਕ ਹੋਣਾ ਹੈ। [short pause] ਇੱਕ ਥਾਂ ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ— “ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਸਜਾਵਟ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਹੀ ਤੇਰੇ ਦਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹਾਂ।” ਇਹ ਪੰਕਤੀ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੀਆਂ ਭੌਤਿਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਅਕਸਰ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ।

ਟੈਗੋਰ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਦਾਅਵੇ ਹਨ: ਪਹਿਲਾ, ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਕਿਸੇ ਮੰਦਰ ਦੀ ਚਾਰਦੀਵਾਰੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ ਰਾਹਗੀਰ ਦੇ ਪਸੀਨੇ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਦੂਜਾ, ਮਨੁੱਖੀ ਦੁੱਖ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਣ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਹ ਹੈ। ਤੀਜਾ, ਸੇਵਾ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਭਗਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਾਦੀ ਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਰਾਹੀਂ ਸਾਬਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ— “ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਉਦੋਂ ਹੀ ਮੈਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਜਿਉਂਦਾ ਹਾਂ।” [medium pause]

ਕੁਝ ਆਲੋਚਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਦਰਸ਼ਨ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਸਾਰ-ਤਿਆਗੀ ਹੈ, ਪਰ ਟੈਗੋਰ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਭੱਜਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਦੇਖਣਾ ਹੈ। [sigh] ਉਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਇਨਸਾਨ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਦੁੱਖ ਦੇਖੇ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਟਿਕਾਅ ਹੈ।

‘Gitanjali (Song Offerings)’ ਦਾ ਸਾਰ ਬਹੁਤ ਸਰਲ ਹੈ: ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹੋ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਉਸ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਲਈ ਰੁਕੇ ਹੋ? ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਸ ਚੁੱਪ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਵੇਗੀ ਜਿੱਥੇ ਸੱਚੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।